دوشنبه ، 08 خرداد 1396
 
 
معرفي مجموعه هاي ثبت جهاني كشور

زیگورات چغازنبیل

مجموعه تاریخی چغازنبیل با وسعتی در حدود یک هکتار از یک بنای مطبق مرکزی ( با قاعده مربع شکل، طول اضلاع خارجی حدود 105 متر و احتمالا در پنج طبقه با 52 متر ارتفاع) که در گذشته ذیقورات نامیده می شده است سه حصار جداگانه (درونی-میانی-بیرونی) با طولی در حدود 4 کیلومتر که تمام شهر را احاطه کرده، معابد، کاخ، آرامگاهها، مخزن آب، خانه های مسکونی و محل انبار مصالح تشکیل شده است. در ساخت مجموعه بناهای این اثر از خشت، آجر، ملات های گچ، قیر و گل به صورت گسترده و از مصالحی مانند شیشه، سنگ، چوب و سفال نیز به شکل محدود و در مکان های خاص استفاده شده است. این شهر در سال 640 ق.م توسط آشور بانی پال پادشاه آشور تصرف و ویران شد. این شهر، شهری آیینی بود که در حال حاضر بزرگترین اثر معماری شناخته شده از تمدن ایلام میانه است. این اثر در قرن 13 ق.م به دستور پادشاه مقتدر این سلسله "اونتاش نپیریشا" ساخته شده و به خدایان بزرگ ایلامی، نپیریشا و اینشوشیناک به صورت وقف اهدا می گردد. باستان شناسان برای این مجموعه تاریخی، عملکرد دفاعی قائل نشده اند.

مجموعه کلیساهای تاریخی ایران

دیر استپانوس مقدس

این بنا دارای ارزش فوق العاده ای از نظر معماری و تاریخی است و بر اساس اولین مستندات تاریخی در قرن 7 م در مکان فعلی کلیسایی بوده که به دلایل نامعلومی تخریب شده و به جای آن در سال 1643 ساخت کلیسای فعلی توسط اسقف دیر آغاز گردیده و در سال 1655 به اتمام رسیده است. مساحت کل بنا و حجره های اطراف آن که محل آموزش و اقامت روحانیون بوده بالغ بر 3290 متر مربع است که با برج و باروی بنا فارغ از الگوهای معماری مذهبی ارامنه، تاثیرگذاری معماری ایرانی در معماری کلیسا می باشد. اولین کتیبه حجاری شده بر روی دیواره کلیسا مربوط به سال 1677 م است. از مهترین شاخصه های این بنا فارغ از الگوهای معماری مذهبی ارامنه، تاثیرگذاری معماری ایرانی در معماری کلیسا می باشد.

دیر تادئوس مقدس

این بنا در دو بخش تشکیل گردیده است. بخش قدیمیتر با سنگ های سیاه که به قرن 10 باز می گردد. دیگری با سنگ سفید که در زمان عباس میرزا و با مساعدت وی به بنای سیاه رنگ اضافه گردیده و به دلیل جنگ های ایران و روس در سال 1827 م ساخت این بنا ناتمام مانده است.

-          به دلیل مدفن یکی از حواریون حضرت مسیح به نام تادئوس مقدس از مهمترین زیارتگاههای مسیحیان جهان و بالاخص ارمنیان محسوب می شود.

-          پلان کلیسا در زمان افزوده شدن بخش سفیدرنگ از روی پلان کلیسای "اج میادزین" کلیسای جامع ارامنه کپی برداری شده است.

-          تنها کلیسای دارای دو گنبد در جهان می باشد.

کلیسای مریم مقدس (زور-زور)

تاریخ ساخت بنا به قرن 14 م باز می گردد. این کلیسا توسط زاکاریا اسقف اعظم کلیسای تادئوس مقدس ساخته شده است. این کلیسا در واقع باقیمانده دیری است که از مراکز علوم دینی و کتابت ارامنه در قرن 14 بوده است. در سال 1367 ه.ش با توجه به عملیات ساخت سد مخزنی بارون در همجواری این بنا که باعث غرق شدن آن شد. سازمان میراث فرهنگی با همکاری وزارت نیرو و خلیفه گری ارامنه، کلیسا را به 600 متر بالاتر از محل اولیه منتقل نمود.

مجموعه باغ های ایرانی

باغ ایرانی به عنوان بخشی از زندگی ایرانیان در موجودیت آتشکده های بزرگ و تقویت نمادین آنها سهم داشته است. باغ های هخامنشی مستطیل شکل با خیابان ها و درختان متقاطع بود. سنگ نگاره های به جای مانده از دوران هخامنشی با درختان راست قامت، به خوبی اهمیت باغ در میان ایرانیان و نیز نظم هندسی موجود در باغ های ایرانی را نشان می دهد. باغ در دوره ساسانیان نیز بر پایه اصول گذشته شکل می گیرد: ترکیب هندسی منظم، خیابان های عمود بر هم و کرت های راست گوشه، باغ های بسیار وسیع که با دقت طراحی و مراقبت می شدند و گاه نزدیک به 25 ک.م مربع مساحت داشتند. در دوران اسلامی باغ های انبوهی کاخ را احاطه می کرد و از لحاظ معماری به صورت بخشی از آن در نظر گرفته می شد. به صورتی که باغ تمامی جوانب اصلی بنا را به صورت قرینه فرا می گرفت. شیوه باغ آرایی یاد شده از همان سده ای نخستین هجری به شیوه ایرانی به فراسوی مرزها می رود و به مرور زمان گستره خود را وسیع تر می کند. باغ های زیبای آندلسی و باغ های باربری کشمیر نمونه هایی از باغ هایی هستند که تحت تاثیر باغ سازی ایرانی ایرانی شکل گرفتند.

مسجد جامع اصفهان

مسجد جامع اصفهانی تجربیات معماری هزار ساله شهر اصفهان را در بر دارد . به همین لحاظ می توان بسیاری از سبک های تاریخ معماری ایران و کشورهای همسایه را در آن شناسایی نمود. ایجاد انواع جرزهای آجری تزیین شده با نقوش هندسی-ستون های آجری با مقاطع مختلف طاق و چشمه های پوششی ایوان های چهارگانه با تزیینات متفاوت در هر کدام .... گنبدهای عظیم با روش های ابداعی به صورت دوپوسته پیوسته ... نماهای موزون و تزیین ده در اطراف حیاط سردربهای ده گانه که هر کدام به معبری در اطراف مسجد گشوده می شود. کلیه این آثار در ترکیب نهایی مجموعه بی نظیری را تشکیل می دهد که می توان به آن تاریخ پیوسته و دایره المعارف معماری ایران اطلاق نمود. مسجد جامع عتیق اصفهان با وسعتی متناسب با افزایش جمعیت شهر و نیاز آن در قرن دوم هجری در منتهی الیه شمال غربی در مرکز گسترش شهر بنا گردید و از آن پس منعکس کننده راستین تحولات شهر اصفهان در دوره های بعدی نیز گردید. در نیمه اول قرن سوم هجری در پی توسعه شهر و ازدیاد جمعیت مسجدی بزرگتر و وسیعتر به سبک شبستانی احداث گردید. در هر یک از دوره های تاریخی به خصوص دوره سلجوقی تغییرات و تحولات مختلف در این بنا به وجود آمد که می توان از شاخصه های مهم معماری جهان اسلام ذکر نمود.

 

 

گنبد قابوس

این بنا نماد شهر گرگان و یادمانی از امیر شمس المعالی قابووس بن وشمگیر – چهارمین حکمران آل زیار است که در سال 397 ه.ق ساخته شده است. ارتفاع بنا 82/62 متر بوده و از سه قسمت پی، بدنه و گنبد مخروطی شکل تشکیل گردیده است. نقشه بنا مدور و دارای ده ترک بر روی بدنه مدور خارجی به فواصل معین است. بنا دارای یک ورودی است که سردر آن دارای طاق هلالی و گلویی مقرنسی است که از نخستین مقرنس کاری ها در معماری اسلامی ایران بوده است. بنا دارای دو رشته کتیبه موازی (دو ردیف) به خط کوفی بنایی (معقلی) است و متن کتیبه ها درباره نام سازنده و تاریخ ساخت آن به سال هجری قمری و خورشیدی یزدگردی است.

تخت جمشید

به تصریح کتیبه داریوش بر دیوار جنوبی صفه تخت جمشید ساختن کاخ های با شکوه تخت جمشید در زمان داریوش بزرگ (518 ق.م) در دامنه کوه مهر که اکنون به کوه رحمت مشهور است، آغاز گردید. کاخ های تخت جمشید را داریوش بزرگ و پسرش خشایارشا و نوه اش اردشیر یکم در مدت 50 سال (518 الی470 ق.م) ساخت و پادشاهان غاز خعخحبثقبعتصثلینت7هغهع

بعدی نیز سعی بر آن داشتند که بر این مجموعه هنری چیزی بیافزایند. این مجموعه شامل پلکان ورودی، کاخ آپادانا، دروازه ملل، کاخ صد ستون، کاخ تچر، کاخ هدیش، موزه، خزانه، چاه سنگی و آرامگاه شهریاران هخامنشی است. دوران ساخت بنای تخت جمشید حدود 180 سال طول کشیده و کاخ های آن به مدت 200 سال یعنی تا 330 ق.م که اسکندر مقدونی آنها را به آتش کشیده سالم بوده است.

سازه های آبی شوشتر

عبور رودخانه کارون به عنوان بزرگترین رودخانه دائمی ایران را می توان عامل اصلی جذب تمدن ها از دیرباز در این شهر دانست. پایین بودن سطح رودخانه کارون با عمق بیش از 10 متر ساکنین منطقه را بر آن داشت که جهت مرتفع نمودن مشکلات خویش دست به ایجاد سازه هایی بزنند که هم آنان را از بلای طبیعی سیل حفظ نماید و هم با آبیاری زمین هایشان و ایجاد راه ارتباطی موجبات رشد، ترقی و پیشرفت های اقتصادی را برای آنان فراهم آورد. فعالیت و توجه حکومت های مرکزی به ویژه ساسانیان نیز در رشد و گسترش سریع این سازه ها موثر بود. به گونه ای که بسیاری از آثار بر جای مانده در این منطقه متعلق به این دوره زمانی می باشد. احداث پل ها، بندها، پل بندها، آسیاب ها، قنات ها، آب انبارها، دولاب ها، تونل ها، کانال ها و بالاخره نهرهای طویل دستکندی که کیلومترها طول داشته و وظیفه تامین آب مورد نیاز ساکنین مسیر خود را بر عهده داشته اند، از جمله این فعالیت ها هستند. مجموعه آثار شوشتر متشکل از بند میزان، بند و پل بند گرگر، محوطه آبشارها و آسیابها، پل بند برج عیار و نیایشگاه صائبین، پل بند خداآفرین، قلعه سلاسل، نهر داریون، پل بند شادروان، بند خاک، پل بند لشکر و بند شرابدار می باشد که کلیه آثار فوق الذکر مربوط به دوره ساسانی است.

 

 

کاخ گلستان

مجوعه کاخ گلستان یادگاری به جای مانده از ارگ تاریخی تهران است. بنیاد ارگ تاریخی تهران به دوره صفوی و زمان شاه طهماسب اول باز می گردد که در دوره کریمخان زند بازسازی شد. در زمان آغامحمدخان قاجار ارگ سلطانی تقریبا در شمال تهران قدیم قرار داشت و یک سمت ارگ به حصار شهر و سه سمت دیگرش متصل به شهر بود. اما بعدها به علت توسعه شهر و پیدایش کوی ها و محله های جدید در وسط شهر قرار گرفت و در طی سال های حکومت قاجار تغییرات زیادی در آن به وجود آمد. در دوره پهلوی تعدادی از بناهای این مجموعه از جمله تکیه دولت و بخش اندرونی تخریب شد. امروزه این مجموعه به عنوان موزه مورد بازدید عموم قرار می گیرد. ساختمان های این مجموعه شامل ایوان تخت مرمر، خلوت کریمخانی، نگارخانه موزه مخصوص، شمس العماره، عمارت بادگیر، عکاسخانه، عمارت الماس، کاخ ابیض، تالار سلام یا تاجگذاری، تالار ظروف، تالار عاج و حوضخانه می باشد.

میدان امام اصفهان

میدان امام در عصر صفوی در زمان حکومت شاه عباس اول و به فرمان وی در محل باغی به نام نقش جهان که گفته می شود از زمان سلاجقه در شهر اصفهان بوده، بنا می گردد. این اثر فضای مستطیل شکل وسیعی به ابعاد 160*510 متر و با مساحتی معادل 81600 متر مربع از جمله وسیعترین میدان های تاریخی جهانی می باشد. در چهار ضلع این میدان چهار بنای شاخص قرار دارد که فواصل بین این بناها در محیط میدان با حجرات بازار پر شده است. در ضلع شمالی میدان سردر قیصریه که ورودی بازار بزرگ می باشد، واقع است. در ضلع متقابل یعنی ضلع جنوبی مسجد جامع عباسی یا مسجد امام با سردر رفیع و سربه فلک کشیده اش خودنمایی می کند. در ضلع شرقی مسجد شیخ لطف الله قرار گرفته که در عصر صفوی عملکرد مدرس داشته است و در ضلع مقابل آن عمارت و کاخ حکومتی عالیقاپو با ایوان ستوندار رفیع خود رخ می نمایاند. هر یک از این چهار بنا خود شرح مفصلی از هنر و فرهنگ اصیل ایران زمین را به معرض نمایش می گذارد. نمای حجرات و همچنین سردر رفیع هر یک از این چهار اثر با قوس پنج او هفت که از اشکال بارز معماری اسلامی خصوصا در عصر صفوی است، پوشیده شده است. دروازه های سنگی چوگان در دو جبهه شمالی و جنوبی میدان، حوض میان میدان (ساخته شده در عصر پهلوی)، جوی آب دور تا دور میدان، درختان و پوشش گیاهی زیبا از جمله عناصر داخل میدان نقش جهان می باشد که البته میله بلند قاپوق ( مخصوص بازی قدیمی قاپوق اندازی ) و برج ساعت در گذشته از عناصر داخل میدان بوده که امروزه در میدان وجود ندارد.

تخت سلیمان

این اثر با 12 هکتار مساحت، یکی از محوطه های تاریخی ایران محسوب می گردد که در آن نشانه هایی از استقرار مربوط به هزاره اول ق.م تا قرن 11 ه.ق دیده شده است. اما اوج شکوه و آبادانی تخت سلیمان مربوط به دوره ساسانی می باشد که بنای آتشکده آذرگشنسب در آنجا احداث و به عنوان مهمترین معبد مورد احترام ایرانیان زرتشتی در زمان ساسانیان نقش بسیار تعیین کننده ای در حیات سیاسی-اجتماعی حکومت مذکور ایفا می نماید و آتش جاویدان آن به مدت 7 قرن به نماد اقتدار آیین زرتشت محسوب می شده است. در محوطه تاریخی تخت سلیمان علاوه بر آثار با اهمیت دوره ساسانی، با حجم عظیمی از ساخت وسازهای کاخ سلاطین مغول به ویژه آباقاآن (که نتها نشانه های باقی مانده و شناسایی شده کاخ های حکومتی دوره ایلخانی است) مواجه می شویم. بنابراین دو دوره عمرانی و رونق مجموعه یاد شده ( ساسانی – ایلخانی ) دربردارنده اسناد و مدارک بسیار مهمی از مضامین معماری و هنری می باشد. این آثار تاریخی در منطقه ای کوهستانی و سرشار از جاذبه های کم نظیر طبیعی – تاریخی بر پیرامون دریاچه ای جوشان و در درون حصاری بیضی شکل قرار گرفته است. این مجموعه دارای 38 برج و بارو و دو باب دروازه بزرگ آثاری از دوره ساسانی و اسلامی است، بر روی حلقه ای به ارتفاع حدود 20 متر ساخته شده است. در این مجموعه بقایای آثار معماری مهمی از دوران ساسانی مانند برج و بارو، چهارطاقی (آتشکده) و تاسیسات وابسته بدان، معبد منسوب به آناهیتا، ایوان و تختگاه سلطنتی و سالن های شریفات و پذیرایی و آثاری از دوره اسلامی به ویژه ابنیه و کاخ های حکومتی از زمان ایلخانان مغول باقی مانده است.

پاسارگاد

پاسارگاد جلگه ای است مرتفع که در شمالغربی استان فارس، در دامنه تپه ها ساخته شده و کوههای منشعب از رشته کوههای زاگرس واقع شده است. این مجموعه در دوران هخامنشی و مربوط به پادشاهی کورش بزرگ هخامنشی است. این مجموعه از چندین بنا تشکیل شده که به صورت تک بنا در قسمت مرکزی دشت پاسارگاد ساخته شده است. کاخ های دروازه، بار عام، اختصاصی و بنای برج سنگی، استحکامات تل تخت، آب نماهای باغ شاهی، پل، کوشک ها، محوطه مقدس، کاروانسرای مظفری و سرانجام آرامگاه کورش از جمله آثار شاخص مجموعه پاسارگاد هستند. بناهای پاسارگاد درون پردیس زیبایی قرار داشته است. باغ شاهی پاسارگاد جلوه گاه یکی از قدیمیترین باغ های ایرانی است. این باغ که با نام پردیس کورش معروف است به عنوان مادر باغ سازی ایرانی به شمار می آید. این باغ با سیستم گردش آب در جوی های سنگی که به آب نما معروف است آبیاری می شده است. آب نماها جدای از آبیاری پردیس، جنبه تزیینی و زیبایی بخشی باغ را نیز به خوبی انجام می داده است. دو سوی باغ دو کوشک، طراحی و اجرا شده که از آنها جهت استراحت و تماشای فضای دل انگیز باغ استفاده می شده است. همه کاخ ها درون پردیس قرار داشته اند. به گونه ای که هر کاخ دارای فضایی سرسبز و آرامبخش پیرامون خود بوده است. باغ شاهی آب مورد نیاز خود را از طریق انشعاباتی که از رودخانه پولوار جدا می شده، تامین می کرده است. جلوه اصلی این معماری سنتی بر طرح پرشکوه آن و بیش از همه ابعاد، به نماهای بلند، دیوارهای عظیم خشتی و تالارهایی با ستون هایی بلند باز می گردد. ویژگی های اصلی معماری هخامنشیان در پاسارگاد، ساخت بناهای عظیم بر روی سکو (صفه سازی)، زیبا سازی پیرامون ساختمان ها (آب نما و پردیس)، دیوارهای جداکننده با خشت، استفاده از سنگ های بریده و منظم پاک تراش به بهترین و مرغوبترین شکل، پی سازی با سنگ لاشه و عدم استفاده از ملات می باشد.

سنگ نبشته بیستون

تاریخ ایجاد این اثر 520-519 ق.م می باشد. این اثر در 25 کیلومتری شرق استان کرمانشاه بر سر راه جاده قدیمی همدان-کرمانشاه ساخته شده است. ارتفاع اثر از سطح جاده قدیمی حدود 70 متر بوده و در 16 متری صخره های صعب العبور قرار دارد. ابعاد نقش برجسته به طول 6 متر و عرض 2/3 متر و ابعاد کتیبه به طول 5/18 متر و عرض تقریبی 5/9 متر است که مجموعا 130 متر مربع را در بر می گیرد. این اثر به خط میخی و به سه زبان فارسی باستان،  ایلامی و بابلی نو (اکدی) حجاری شده است. این اثر شرح به قدرت رسیدن داریوش در سه سال و نیم آغاز حکومتش است. در آن 19 جنگ شرح داده می شود. اما 10 پادشاه شورشی در نقش برجسته به تصویر کشیده شده است که یک تن در زیر پای دریوش قرار دارد و به گئوماتای مغ یا بردیای دروغین معروف است.

 ویژگی های اثر:

-          اثر از مشهورترین کتیبه های میخی جهان است.

-          مهمترین سند تاریخی زمان داریوش است که شرح و وقایع را از زبان او می گوید و تقریبا بدون هیچ تحریفی به دست ما رسیده است.

-          طولانی ترین کتیبه فارسی باستان است که بر اساس آن وسعت جغرافیایی ایران در زمان داریوش، نام قدیمی مکان های جغرافیایی کنونی، ماهها، اشخاص و اقوام همسایه ایران را در آن زمان می توانیم، بشناسیم.

-          نشان می دهد که هخامنشیان تاریخگذاری خاص خود را داشته اند و زبان فارسی باستان تقریبا یک زبان محلی است که فقط در این دوره تکلم می شده است.

-          بیشترین کمک را به رمز گشایی فارسی باستان و خطوط میخی کرده است.

گنبد سلطانیه

شهر سلطانیه در 35 کیلومتری شرقی زنجان قرار دارد. ارگ تاریخی-فرهنگی سلطانیه از شاخص ترین ارگ های تاریخی ایران محسوب می گردد. پلان این ارگ در ابعاد 345*315 متر و دارای 16 برج مدور و دو دروازه شمالی و جنوبی بوده و پیرامون آنرا خندق محصور کرده است. ارتفاع برج و بارو تا 10 متر بیان شده است. پهنای برج و بارو به اندازه ای بوده که چهار سوار به راحتی می توانستند روی آن حرکت کنند. دستور ساخت شهر و ارگ توسط ارغون شاه 690 -683 ه.ق صادر گردید و چون انجام آن به اتمام نرسید، اولجایتو بین سال های 716-703 ه.ق کار پدر را ادامه داد و به اتمام رساند. در داخل ارگ سلطانیه بناهای حکومتی و ابنیه مختلفی ساخته شد. گفته می شود سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) دستور داد در داخل ارگ برای او آرامگاهی ساخته شود و بر این اساس گنبد سلطانیه که از جمله از بزرگترین گنبدهای آجری جهان محسوب می گردد در 713-703 ه.ق ساخته شد. این اثر از آثار شاخص معماری ایرانی-اسلامی در جهان به شمار می رود. پلان بنا 8 ضلعی و طول هر ضلع آن 17 متر است. ارتفاع آن 5/48 متر و قطر دهانه گنبد 5/25 متر است. گنبد دوپوسته پیوسته آن از قدیمیترین گنبدهای دوپوش در ایران است. هشت مناره پیرامون گنبد ساخته شده است. به کارگیری تزیینات متنوع کاشیکاری ها، گچبری ها، تزیینات پارچه، نقاشی روی گچ، استفاده از آیات قرآن و احادیث نبوی و اسماء الله به شیوه های متنوع خط در بدنه های بنا در دو لایه، افزون بر 10000 متر مربع است. شیوه ساخت این بنای عظیم نقطه عطفی در معماری می باشد به نحوی که کیفیات ویژه ای را در معماری به وجود آورد.

بم و منظر فرهنگی آن

بم از کهنترین مراکز شهرنشینی ایران می باشد. با استناد به بررسی های باستان شناسی در محوطه های تل آتشی، بیدارزین و گورستان عصر مس و سنگ جدید خواجه عسگر، زندگی در بم و اطراف آن از حدود 6 تا 7 هزار سال قبل وجود داشته است. وجود رشته کوههای نسبتا مرتفع و رشته قنات های متعدد که برخی از آنها به دوره هخامنشی نسبت داده شده است. باعث حاصلخیزی منطقه در شکل گیری نخلستان ها و باغات وسیع گردیده است. بم به واسطه نظام آبرسانی زیرزمینی (قنات) که برخی از آنها به دوره هخامنشی نسبت داده شده اند، کارکرد خود را تا به امروز حفظ کرده است. اوج رونق اقتصادی بم مربوط به قرن 3 تا 6 ه.ق و نیز در دوره صفوی بوده که در گذرگاه راههای مهم بازرگانی قرار داشته است. آثار زندگی 5 هزار ساله در محوطه ارگ به دست آمده است. پیدایش معماری قلعه مانند ارگ حداقل به دوره هخامنشی باز می گردد. لیکن غالب آثار معماری موجود در داخل حصار پیرامونی، متعلق به دوره اسلامی است.

حاکم نشین ارگ محل استقرار دستگاه حکومتی و عامه نشین ارگ محل زندگی و کسب و کار مردم بوده است. بخش عامه نشین برخوردار از عموم تاسیسات معماری یک شهر سنتی مانند بازار، اصطبل، کاروانسرا و .... است. ارگ تا اواخر دوره قاجار یک کانون نظامی و دفاعی بسیار مهم کشور به شمار می آمده و پیوسته مورد حمله قبایل مهاجم بوده است. ارگ تا اواسط قرن 13 ه.ق مسکونی بوده و از آن پس به دلیل فراهم شدن امنیت نسبی در منطقه و فرسودگی بافت معماری روبه متروک شدن گذاشته و شهر رو به گسترش می نهد. پس از خروج مردم، ارتش تا سال 1309 ه.ش در ارگ استقرار داشت و به همین خاطر از حاکم نشین و حصار ها تا حدودی حفاظت می شده است. در تاریخ 5/10/82 ارگ و بسیاری از بناهای شهر بر اثر زلزله ویران شد که تلفات و خسارات جبران ناپذیری را به بار آورد. اما این اتفاق ناگوار توجه همگان را بیش از پیش به این مجموعه معماری منحصر به فرد معطوف داشت و در سال 1383 بم و منظر فرهنگی ان در فهرست میراث جهانی و فهرست آثار درخطر ثبت گردید. پس از گذشت حدود 10 سال از وقوع زلزله و انجام اقدامات حفاظتی لازم جهت رفع تهدیدات، این اثر در سال 1392 طی اجلاس کمیته میراث جهانی در کامبوج از فهرست آثار در خطر خارج گردید.

شیخ صفی الدین اردبیلی

این مجموعه در حدود 700 سال قبل باغ بزرگی به نام اسفریس بوده است که شیخ صفی در بخشی از باغ به ارشاد و تدریس مریدان خود می پرداخت. این مجموعه تا حیات شیخ صفی به عنوان یک مجموعه خانقاهی مطرح بوده و پس از وفات وی در سال 735 ه.ق به وسیله فرزند وی صدرالدین موسی با ساختن یک برج مقبره ای به نام الله الله در محل دفن وی پایه گذاری شد و سپس در طول حکومت شاهان صفوی بخش های الحاقی به مجموعه قبلی اضافه شد. به طوریکه این مجموعه به مقبره خانوادگی خانقاه صفوی از جمله زن، فرزندان، نوادگان و تنی چند از افراد صاحب مقام، همچنین شاه اسماعیل تبدیل شده و در حال حاضر به عنوان یک مجموعه آرامگاهی محسوب می گردد. این اثر با دارابودن بناهایی از سال 735 ه.ق تا 1038 ه.ق به عنوان یک کلکسیون معماری، تزیینات معماری، کاشیکاری، پرحجم معرق، نقاشی دیواری، صندوق های قبور منبت و مشبک کاری شده، دربهای نقره ای و تالار چینی خانه و .... بیانگر شکوه معماری مذهبی دوره ایلخانی تا صفوی است.

مجموعه تاریخی بازار تبریز

بنیان اولیه بازار تاریخی تبریز به صدر اسلام باز می گردد که گواه این مطلب واقع شدن مسجد جامع کبیر شهر در همجواری بازار می باشد. در این میان گذر جاده ابریشم از شهر و بازار تبریز، اهمیت موضوع را به اثبات می رساند. اسناد مکتوبی که از مجموعه بازار تبریز سخن به میان آمده است، مکتوبات اغلب مورخین و جهانگردانی از قرن 4 ه.ق به بعد می باشد. ("ابن حوقل" در کتاب صوره الارض به سال 344 ه.ق / "ابوعبدا... مقدسی" در کتاب احسن التقاسیم به سال 375 ه.ق و یاقوت حموی، مارکوپولو، ابن بطوطه، حمدا... مستوفی، کلاویخو و .... ). مجموعه بازار تاریخی تبریز با مساحتی در حدود 27 هکتار به عنوان بزرگترین اثر ثبت شده کشور و وسیعترین مجموعه مسقف و به هم پیوسته آجری جهان می باشد. این مجموعه به عنوان یک بلوک شهری و کاملترین سازمان اجتماعی در میان بازارهای سنتی کشور بوده که شامل زیرمجموعه های تجاری، مذهبی، فرهنگی، بهداشتی، ورزشی، مسکونی و ... در عرصه خود می باشد. در این میان ارتباط فضاها و عناصر موجود در مجموعه بازار با یکدیگر حائز اهمیت می باشد. اوج زیبایی و ظرافت معماری بازار تبریز را می توان در کاربندی های ویژه ای که در پوشش تیمچه ها اجرا شده، مشاهده نمود. برخی از عناصر تشکیل دهنده مجموعه بازار تبریز عبارتند از: حجره، کاروانسرا، تیم و تیمچه، راسته بازار، چهار سوق، دالان، بازار، میدان، بازارچه، دروازه، مسجد، بقعه، مدرسه، زورخانه، کتابخانه، پل، گذر، خانه، حمام، یخچال و ....