جمعه ، 02 تير 1396
 
 
توقف
فهرست مجموعه کلیساهای تاریخی ایران
تاریخچه مجموعه کلیساهای تاریخی ایران

 

نهمین اثر ثبت جهانی در ایران

 

 

کلیسای تادئوس مقدس (قره کلیسا)

 

The monastery of St. Thaddeus (Qara Kelisa)

     این کلیسا در شمال شرقی دشت چالدران  و در منطقه ای کوهپایه ای از توابع استان آذربایجان غربی واقع شده است و به اعتقاد مردم محلی دلیل نامگذاری قره کلیسا، استفاده از سنگهای سیاه آذرین در ساخت بخش قدیمی آن است.  "قره"  در گویش آذری  یعنی سیاه، اما شاید بهتر آن باشد  که "قره"  یا "قرا" را مغرب لفظ کارا  بمعنای بزرگ تلقی کنیم که زیبنده  نام این بنای عظیم است . همه ساله درابتدای مرداد ماه هزاران تن از ارامنه ایران وکشورهای همجوار به منظور زیارت واجرای  مناسک دینی در دامنه های پرشیب  پیرامون این کلیسا گرد هم  می آیند  و برای چند روز،  تنهایی محزون و طولانی مدت این  زیارتگاه و کلیسای عظیم را با غوغا و هیاهو، از بین می برند.

کلیسای  تادئوس  مقدس از ترکیب دو بنای کوچک و بزرگ ساخته شده است که هریک سرگذشتی حزن انگیز و جذاب  دارد که دراین نوشتار به اختصار به آنها اشاره خواهد شد

[i]. قره کلیسا که مزار تادئوس در آن قراردارد، یادمان داستان شهادت او و یکی از مقدس ترین فضاهای مذهبی مسیحیان جهان است. مزار ساندوخت(Sandokht)، دختر پادشاه وقت که بدلیل اعتقادات مذهبی به شهادت رسید  نیز به شکل  مقبره  ای کوچک بر فراز تپه ای  مشرف به این کلیسا  قراردارد. 

 

     از سال 1243 میلادی  نام کلیسای  تادئوس  مقدس به طور متناوب در آثار و کتابهای مختلف و به ویژه  کتابهای مجامع  مذهبی ارامنه آمده است. این کلیسا بارها به وسیله چپاولگران وحاکمان وقت غارت و ویران شده و سوانح طبیعی مثل زلزله ، بارها  آن را ویران کرده است. براساس کتیبه  موجود در نمای داخلی بخش قدیمی، کلیسا دراوایل قرن 14میلادی بر اثر زلزله ای مهیب ویران شد و درسال 1319میلادی ساختمان فعلی آن توسط اسقف "زکریا" (Zacharia)در مدت زمان ده سال مرمت و بازسازی شد و نهایتاً در سال  1329 میلادی  بار دیگر  درب های آن به روی زائران گشوده شد. 

    ساختمان جدیدتر کلیسای تادئوس در دوران حکومت عباس میرزا(Abbas Mirza) ولیعهد قاجاری و با مساعدت او ساخته و به کلیسای قدیمی الحاق شد. کلیسای جدید، تماماً  مزین به سنگ های سفید و حجاری های کم نظیر و اقتباسی ازکلیسای بزرگ ارامنه  موسوم به" ایچ میازین" (Etchmiadzin)واقع در ارمنستان است. ساختمان فضاهای اقامتی و آموزشی و خدماتی در اطراف این کلیسا پس از مرگ عباس میرزا نیمه تمام ماند.

 

    با آغاز جنگهای ایران و روسیه درسال 1827 میلادی، جمع کثیری از ارامنه آذربایجان پس از دهها قرن سکونت درایران به آن سوی مرزهای ارس مهاجرت کردند. عده کمی از ساکنان دهات اطراف کلیسای تادئوس هم در واپسین ماههای جنگ جهانی  اول و پس از یورش قوای عثمانی به ایران، این منطقه را برای همیشه ترک کردند. بدین ترتیب دهات ارمنی نشین اطراف این کلیسا در زمان کوتاهی خالی از سکنه و متروک شدند و این کلیسا، به مثابه اثر کم نظیر در معماری کهن ایران زمین در جوار روستای محقر و کوچک "کلیسا کندی" در دشت چالدران به یادگار باقی ماند. 

      در توصیف مشخصه های معماری این اثر تاریخی می توان به حصاری سنگی و دیوارهای تدافعی کلیسا اشاره نمود که کلیسا را محصور کرده و ورودی اصلی مجموعه نیز در جبهه غربی این حصار واقع شده است. در چهارگوشه دورحصار نیز پنج برج نگهبانی به شکل نیم دایره  قراردارند.  نمای خارجی کلیسای جدید از سنگهای سفید آهکی با حجاری های متنوع ساخته شده است. این تزئینات  شامل نیم ستونها و حاشیه های برجسته و طاق نماهایی است که داخل آنها  عمدتاً با نقوش نمادین شمایل حواریون و قدیسین و نیز تزئینات  بسیار زیبایی چون گل و بوته، نقوش  هندسی و حیوانات آراسته شده اند.

 

    به اعتبار یافته های تاریخی، ارامنه پیش ازگرویدن به مسیحیت به آئین مهر اعتقاد داشته اند، بنابراین بسیاری از کلیساهای قدیمی ارامنه برفراز بقایای عبادتگاه های مهری احداث شده اند. ازاین رو، کلیساهای ارامنه،  جهت شمالی جنوبی  و رو به سوی  آفتاب صبحگاهی مشرق دارند. در کلیسای تادئوس مقدس  نیز نخستین شعاع های سپیده دم از پنجره های صلیبی شکل به فضای  تاریک کلیسا  می تابد  و جلوه  ای رمز  آلود  بدان می بخشد.  فضای داخلی کلیسا همچون کالبد بیرونی آن از دو بخش قدیمی(سیاه رنگ) و بخش جدیدالحاقی (سفید رنگ) تشکیل شده است. این فضا پلانی صلیبی شکل در راستای شرقی غربی دارد وشامل صحن بزرگی، ویژه استقرار زائران کلیساست که طاقی گهواره ای و گنبد مخروطی شکل سنگی زیبایی به ارتفاع 24متر در دوازده ترک دارد. 

      کلیسای تادئوس مقدس، شامل مجموعه ای از فضاهای جانبی از جمله دو صحن (شرقی و غربی)،  47 حجره که محل اقامت روحانیون، طلاب، فضلا و نویسندگان مقیم، خدمه کلیسا و کتابخانه بوده است و زیرزمین های کوچکی در زیر حجره ها قرار گرفته اند. غذا خوری، آشپزخانه، آسیاب، عصارخانه وانبار مواد غذایی از سایر فضاهای خدماتی صحن جانبی غربی است.

 

 

 



کلیسای استپانوس مقدس

 

The monastery of St. Stepanos

     این کلیسا در 15 کیلومتری غرب جلفا در نزدیکی روستای" دره شام"(Darresham) از دهستان " ارس کنار" بخش پلدشت شهرستان ماکو و 6 کیلومتری رود ارس در دره ای سرسبز و زیبا در محلی به نام قزل وانک(Qizil Vank)  واقع شده است.  "استپانوس" مقدس یکی از هفت تنی است که مراسم تحلیف او به وسیله حواریون حضرت مسیح انجام گرفت. او واعظی پرشور و توانا بود که به دلیل خشم یهودیان اورشلیم دستگیر و در سال 37 میلادی توسط آنان سنگسار و به شهادت رسید.  کلیسای مزبور به یاد استپانوس ساخته شده ولی تاریخ دقیق ساخت آن مشخص نیست. محققان براساس شواهد موجود، ساخت آنرا به سده های هفتم و نهم میلادی نسبت می دهند. کهن ترین سندی که از وجود کلیسایی در این مکان، گواهی می دهد مربوط به سال 649 میلادی است.

    مساحت کل بنای کلیسا و حجره های اطراف آن بالغ بر 3464 متر مربع در ابعاد 3/48 در 7/71 متر است که با برج و باروهای نسبتاً مرتفع[i]، محصور شده است. ورودی محوطه اصلی کلیسا در جبهه غربی قرار دارد و در جبهه جنوبی، فضاهایی جهت اقامت روحانیون و بناهای سنگی دیگری همچون تالار اجتماعات و محل اقامت اسقف ساخته شده است. حجره های متعددی در سه طبقه در جبهه جنوبی و دو طبقه در سایر جبهه ها،  در اطراف حیاطی به ابعاد 24 در 30 متر قرار دارند.

 

     پلان کلیسا از خارج، چهار گوش و از داخل صلیبی شکل با ابعاد 85/15 در 37/22 متر با کشیدگی شرقی- غربی و با دو ورودی از جهات غربی و جنوبی است. پوشش گنبد اصلی کلیسا، به شکل چتر (گنبد رک چند ترک برآمده) روی قاعده 16 وجهی قرار گرفته است. حجاری های زیبایی از تمثال حواریون و دیگر قدسین، بر دور تا دور گریو گنبد به چشم می خورد. برج ناقوس کلیسا، کلیسای بوقوس-پطروس (اجاق دانیال)(Ojag-eDanial,  Petrus and Poghos)، بخش خلیفه گری و فرهنگی کلیسا، از دیگر فضاهای محوطه این کلیسا می باشند.    

 

 

 

 

 

کلیسای  مریم مقدس  (زوُر زوُر)

 

The chapel of St. Maryam( Dzordzor)

 

    همان گونه که بیان شد، کلیسای مریم مقدس که تنها اثر از بقایای مجموعه مذهبی_آموزشی "زور_زور" است، در 12 کیلومتری جنوب ماکو، نزدیک روستای بارون،  به فاصله تقریبی 30 کیلومتری از کلیسای تادئوس مقدس و در دهانه دره ای که رودخانه "زنگیمار"(Zangimar river)  ازآن جاری است، بر فراز دریاچه سد بارون بنا گردیده است. وجه تسمیه کلمه زور زور،  به زبان ارمنی، یادآور همان تنگنایی می باشد  که آب رودخانه به صورت قطره قطره از آنجا عبور می کند. 

 

       تاریخ ساخت کلیسای زور - زور  بین سالهای  24- 1315 میلادی، تخمین زده می شود و توسط اسقف اعظم کلیسای  تادئوس مقدس بنام اسقف زکریا(Zacharia)، که از خاندان بزرگ و مالکین آن منطقه بوده، به عنوان  مدرسه  تعلیمات دینی و فرهنگی و ادبی، ساخته شده است. تاریخ کاربری این کلیسا و در واقع مجموعه آموزشی، چندان طولانی نبوده است. چنانچه پس از چند دهه رونق، بر اثر یورش مجدد مغول ها وسپس لشکر کشی تیمور  لنگ وسایر اقوام تورانی  و پس از خروج ارامنه از این منطقه دراوایل قرن هفدهم، کلیسای مزبور به حالت متروک درآمد و ساختمان های آن براثر  زلزله  و عوامل طبیعی  و چپاول ها و غارت های  متعدد،  به تدریج  ویران شدند. فقط از این میان، کلیسای  مریم مقدس که آن هم از دخل و تصرفات غیر مجاز قاچاقچیان اشیاء عتیقه درامان نبوده، باقی مانده است. 

     روند جابجایی و دوباره چینی این کلیسای سنگی که پلانی به شکل صلیب دارد و نمای خارجی آن به اندازه 20/7 ×10/5 متر و ارتفاع  آن  58/12 متر است،  از آنجا اغاز شد که وزارت  نیرو به منظور مشروب نمودن اراضی دشت ماکو پس از مطالعات چندین ساله پروژه سد مخزنی " بارون"(Baron)را به تصویب رسانید و از سال 1366 عملیات ساختمانی آن را شروع کرد. باقیمانده مجموعه آموزشی و کلیسای مریم مقدس زور- زور در همان نقطه ای  قرار گرفته  بود که دیوار حائل سد نیز بایستی  درآنجا برپا می گردید که طبق  نقشه های  مصوب  پس از آبگیری سد، کلیسای  مزبور درآبهای سد غرق می شد. از طرفی عملیات خاکبرداری تونل های انحرافی و یک رشته انفجارهای ساختمانی به بنای کلیسا  آسیب فراوانی وارد می نمود. به همین علت مدیریت اجرایی سازمان میراث  فرهنگی کشور اقدامات سریع برای نجات،  پایداری و ماندگاری این آثار تاریخی بعمل آورد و در مدت 25 روز، آن را با رعایت کامل نکات علمی سنگ به سنگ در لایه های دیوار چینی شماره گذاری و به محلی دیگر که به ارتفاع حدود 110 متر و به فاصله 600 متری آن نقطه  میباشد منتقل و روی یک برآمدگی صخره ای، به روش آناستیلوز، بازسازی کرد.  آبگیری سد از اوایل سال  1374شروع  و تاکنون بیش از یک سوم ارتفاع پیش بینی  شده آب در دریاچه جمع آوری شده و چشم انداز  بسیار زیبایی را با وجود کلیسای مریم مقدس در نقطه ای مرتفع و مشرف به سد بوجود آورده است.

 

کلیسای مریم مقدس

در استان آذربایجان شرقی  و غرب شهر جلفا در منطقه دره شام و در ساحل رودخانه ارس قرار دارد.

این کلیسا در اختیار شورای خلیفه گری ارامنه آذربایجان قرار دارد و فعال نمی باشد ولی سالی یک بار در هنگام زیارت قره کلیسا در آن مراسم مذهبی انجام می شود.

کلیسای مریم مقدس  در سال 1518 میلادی ساخته شده است. پلان کلیسا مستطیلی شکل شرقی غربی به ابعاد 22.3 در 13.5 متر بوده و سقف و گنبد آن  بر روی چهار ستون تکیه داشته که ستونها توسط چهار قوس در چهار جهت به ستونهای مقابل و دیوارهای بنا متصل اند. سقف قوسهای شرقی و غربی بین ستونها بلندتر از سقف قوسهای شمالی و جنوبی می باشد. در بالای قوسهای شمالی و جنوبی در هر طرف چهار طاقچه یا پنجره نما قرار دارد.در قسمت پائین گنبد چهار نورگیر بزرگ و در بالای آنها دوازده  نورگیر کوچک  قرار دارد.ورودی اصلی در قسمت غربی بنا قرار دارد که در جلوی آن باقیمانده ساختمانی که احتمالا ناقوسخانه آن بوده قرار دارد.مصالح بکار رفته سنگ و ملات میباشد که سطح دیواهای داخلی با گچ پوشانده شده است. محراب کلیسا در سمت شرق بنا قرار داشته و دارای حجاریهای ساده ولی زیبائی می باشد. در دو طرف محراب  دو اطاق چهارگوش  قرار دارد.

 

 

نمازخانه ی ساندوخت

در سمت جنوبی دیر و بر سر راه قره کلیسا، در نوک تپه ای مرتفع، كلیسای دیگری قرار دارد كه به روایتی محل دفن ساندوخت، دختر پادشاه ارمنستان، است.این کلیسا به صورت تالار گنبددار با یک گنبد کوچک و کم ارتفاع و بسیار شبیه به کلیسای زاکاریا اما با ابعاد کوچک تر بنا شده و دارای یک ورودی در سمت شمالی است.

 

کلیسای زاکارۀ مقدس

 بر روی بلندی سمت شمالی دیر تادئوس و در پشت تپه، کلیسای زاکارۀ مقدس قرار دارد.پلان این کلیسا دارای تالار گنبددار است و گنبد آن نیز ارتفاع بسیار کمی دارد.کلیسا دارای یک ورودی در دیوار جنوبی است و در بالای ورودی آن، لوحه ای به زبان ارمنی نصب شده. این کلیسا به علت دفن اسقف زاکاره بر روی بلندی سمت شمالی دیر و در مسیر حرکت به سمت کلیسای زاکاره، در دامنۀ شیب، ویرانۀ کلیسایی کوچک قرار گرفته است. طبق شواهد احتمالاً در کنار این کلیسا دو کلیسای کوچک دیگر نیز وجود داشته که در حال حاضر آثاری از آنها بر جای نمانده است.

 

مقبره ساندوخت

بر روی بلندترین نقطۀ ارتفاعات شمالی دیر تادئوس و در جنوب شرقی کلیسای زاکاره، کلیسای کوچک دیگری قرار دارد که به ساندوخت معروف است و به اشتباه گاهی آن را به دختر پادشاه ارمنستان نسبت می دهند. علت نام گذاری کلیسا به این اسم وجود مزار خواهر اسقف سیمون بزنونی در این محل است. وی، كه در1810م برای دیدار برادر خود به این مكان آمده بود، در 1813م در همین محل فوت کرد.سنگ قبر او تا مدتی در کنار کلیسا قرار داشت اما بعدها کسانی آن را تخریب و نابود کردند.

 

 

 

کلیسای آندره ورتی (کلیسای چوپان)

کلیسای آندره ورتی (کلیسای چوپان) در استان آذربایجان شرقی  و غرب شهر جلفا، در کنار رودخانه ارس،روبروی باقی مانده شهر جلفای قدیم قرار دارد. این کلیسا که  در قرن 16 میلادی ساخته شده بود و در سال 1836 م بازسازی گردید، طبق روایتی محل عبادت چوپانان ارمنی روستاهای دره شام بوده است.

پلان کلیسا از خارج چهار گوش به ابعاد 7/7 در 7/5 متر و از داخل صلیبی شکل بوده و بطور کلی کلیسای کوچکی می باشد. ورودی اصلی در ضلع غربی و محراب کلیسا در ضلع شرقی بنا قرار دارد. مصالح بکار رفته سنگ و ملات میباشد .سطح دیواهای داخلی با گچ پوشانده شده و  بنا فاقد هرگونه حجاری می باشد.

در سمت غرب کلیسا آثاری از بنای ویران شده قرار دارد که احتمالا جزئی از کلیسا بوده است. همچنین در اطراف کلیسا سنگ صلیبهایی بوده که جهت حفظ آنها تعدادی از آنان به تبریز منتقل گردیده است.

کلیسا دارای گنبد کوچکی با پلان دایره ای شکل بوده که برروی آن چهار نورگیر در چهار جهت تعبیه شده است. در تاریخ اول مرداد ماه سال 1385 عده ای شبانه گنبد و قسمتی از سقف کلیسا را تخریب نمودند.