شنبه ، 28 مرداد 1396
 
 
توقف
منوی سازهای آبی شوشتر
معرفی سازهای آبی شوشتر

بند میزان

شماره ثبت در فهرست ملی: 2331

بند ميزان از بناهاي بسيار مهم در مجموعه بناهاي آبي تاريخي شوشتر است كه آغاز گر و عامل ايجاد حلقه ي آبي شوشتر ست. اين بند كه در شمال شهرستان ، به صورت شرقي – غربي واقع شده، رودخانه كارون را پس از ورود به شوشتر به دو بخش بانسبت 2به 4 تحت عنوان شطيط (4دانگه) و گرگر(2دانگه) تقسيم مي نمايد .

بند ميزان از سازه هاي دوره ساساني در شوشتر است .

اين بند به طول 390 متر و ارتفاع تقریبی 50/4 متر بر روي بستر صخره اي ايجاد شده است.كه به شکل دیواره هایی مورب و از نوع سدهای وزنی است.

این سازه در قسمت شمالی بصورت دیواره ای مستقیم و دارای 9 دهانه آبرو است که آب را به سمت جنوب و رود گرگر هدایت می کند. هر یک از این دهانه ها در اصطلاح محلي دارای نامی خاص می باشد .

عرض دهانه ها  با هم متفاوت است که بزرگترین آن 85/2 متر و كوچكترين آن70/1 متر می باشد. دهانه های مزبور در نمای جنوبی بصورت شیب دار می باشند .

بعد از دهانه ها و در قسمت میانی بند دیواره ای مورب با انحنای 25 درجه وجود دارد که با سد شدن در مقابل آب ، باعث آرامش و انحراف آب به چپ می شود . همچنین در قسمت غربی بند دهانه ای دیگر قرار دارد که باعث تنظیم آب بین دو رود گرگر و شطیط می باشد .

در سراسر این بند تاجی به ارتفاع تقریبی 20/1 متر وجود داشته که در حال حاضر به جزء قسمتی  در بخش غربی، بقیه آن از بین رفته است، همچنین در بخش غربی بند دیوار هایی وجود دارد که زمانی به عنوان اسکله برای پهلو گرفتن قایق ها استفاده می شده است .

 در گوشه شرقي بند بقاياي چند ديوار كوتاه كه عمود بر بند هستند نشان دهنده حضور يك آسياب آبي در اين قسمت است.

بند میزان از سمت ضلع شرقی و ضلع غربی قابل دسترسی و تردد است.

مصالح بکار رفته در اين بند تماماً از سنگ هاي ماسه اي تراش خورده و ملات ساروج است. كه در سالهای اخیر برای پوشش سطح بند از بتن استفاده کرده اند . 

 

میل کلاه فرنگی:

در امتداد بخش غربی بند ميزان ،یک میل با نام كلاه فرنگي بر فراز تپه ايي مشرف به بند قرار دارد كه داراي پلان هشت ضلعي است. کاربری این سازه احتمالاً ميل راهنما و یا یک بنای یادبود بوده است.

كاربرد اين سازه بدون واسطه مربوط به بند ميزان مي باشد. قطر اين بنا 3 متر و ارتفاع كنوني آن 50/7 متر است، و مصالح بکار رفته در آن سنگ ماسه ای می باشد .

 

نهر گرگر

رود گرگر يا مسرقان شاخه اي مصنوعي از رود كارون است كه در شمال شهر شوشتر توسط بند ميزان از رود كارون جدا مي شود و راه جنوب را در پیش می گیرد.

نهر گرگر يكي از بزرگترين نهرهاي دستكند در ايران است كه از محل جدا شدنش از رود كارون در شمال شوشتر تا پايان مسير خود كه باز هم به كارون مي پيوندد، مسيري حدود 100 كيلومتر را طي مي كند.

دليل حفر نهر گرگر آبرساني از شمال شوشتر و از رود كارون به زمينهاي جنوبي شوشتر است.          

عرض اين نهر در طول مسير در نقاط مختلف متفاوت است كه كمترين عرض آن بطور تقریبی 20 متر و بيشترين عرض آن در محوطه آسیابها و آبشارها حدوداً 90 متر است. ميزان آبگيري نهر گرگر 40 متر مكعب در ثانيه است.

نهر گرگر در زميني صخره اي حفر شده است كه پس از گذشتن از ميان شهر شوشتر وارد دشتي با خاك نرم مي شود. در ديواره هاي صخره اي اين نهر آثار كلنگ به خوبي نمايان است .

نهر گرگر پس از جدا شدن از رود كارون و پس از طي مسيري حدود 700 متر توسط سد گرگر مسدود مي شود . آب نهر گرگر توسط سه تونل بزرگ دستكند به نام هاي بليتي ، سه كوره و دهانه شهر به آن سوي سد منتقل مي شود .

تونل هاي مزبور كه در سه سطح متفاوت مي باشند آب نهر را به محوطه اي باز كه مجموعه ايي از آسيابها  در آن قرار دارد هدايت مي كنند كه آسيابهاي مذكور توسط اين نهر تغذيه مي شوند،آب نهر گرگر پس از چرخاندن پره ی آسیابها با شدت از صخره ها به سطح رودخانه سرازیركه باعث ايجاد چشم اندازي زيبا و در نتيجه باعث شهرت محوطه با نام آبشارها شده است.

بستر نهر گرگر در این محوطه دارای عرض حدوداً 90 متر  و عمق تقریبی 11 مترمی باشد.  نهر گرگر در مسیر خود در عبور از مناطق مختلف به آنها سرسبزی و خرمی فراوان بخشیده است . یکی از مهمترین شهرهایی که حیاط اقتصادی و اجتماعی آن مدیون رود گرگر بوده، شهر عسکر مکرم ( 1012 - 912 a.d. ) است. همچنین در حاشیه این نهر باغات بسیاری وجود داشته که هم اکنون تعدادی از آن ها برجاست. بر روی این نهر در فواصل مختلف به ترتیب بند برج عیار و بند خدا آفرين( ماهی بازان) قرار دارند. نهر گرگر در نهایت در جنوب شوشتر  در كيلومتر 44 جاده شوشتر به اهواز در محلی به نام بند قیر به شاخه اصلی کارون می پیوندد.

 

پل بند گرگر

پل بند گرگر بر روی نهرگرگر، در شمال محوطه آسيابها (آبشارهاي شوشتر) احداث گشته است. این سازه بصورت شرقی- غربی به طول 83 متر ، عرض 12 متر و ارتفاع 6  متر می باشد. سازه به صورت مستقیم و بدون انحناء و به شکل سد می باشد. 

پل بند گرگر علاوه بر عملکرد به عنوان سد، یکی از دروازه های مهم شوشتر بوده که بخش شرقی شهر را به بخش غربی متصل می نموده است. شالوده اصلي بند گرگر در دوره ساساني  بنا شده است، ولی سازه ی کنونی متعلق به دوره صفوی می باشد و در دوره پهلوی به ارتفاع آن افزوده شده است. مصالح بکار رفته در این سازه سنگ های ماسه ای تراش خورده و ملات ساروج است.

 

محوطه آبشارها و آسیابها

شماره ثبت در فهرست ملی:2180

مجموعه آسيابها و آبشارها در شرق شوشتر، در مسیر رود گرگر و در جنوب پل بند گرگر قرار گرفته است.

این مجموعه محوطه ای به وسعت 5 هکتار را در بر می گیرد كه با عناصری چون کانالها تونل ها و آسياب ها يك سازه هيدروليكي بزرگ را تشکیل می دهد که با هدف بهره گيري از قدرت نيروي آب جهت استفاده هاي صنعتي احداث گشته است و علاوه بر آن ریزش آب از فراز صخره ها بر سطح رودخانه باعث بوجود آمدن آبشارهاي مصنوعي شده است که مناظر بي نظيري خلق كرده است.

این مجموعه مشتمل بر حدوداً40 آسياب آبي می باشد كه آب مورد نياز آنها از پشت بند گرگر توسط سه تونل‹‹ بليتي، دهانه شهر، سه كوره›› به پايين است منتقل و در اعماق زمين به شعب فرعي تقسيم مي شوند. به طور كلي تمامي شعب وظيفه تأمين آب مورد نياز آسيابها و در سالهاي اخير نيروگاه برق آبي و كارخانه يخ و چرخاندن چرخ آنها را بر عهده دارند. پس از تأمين آب مورد نیاز، پساب حاصله از طريق اين تونلها با شدت زياد بر سطح رودخانه ريخته كه باعث ايجاد و خلق منظره اي زيبا می شود. اين مجموعه نسبت به بافت مجاور حدود 20 متر پايين تر قرار گرفته است كه شامل 3 بخش مي باشد:

-         بخش شمالي: این بخش درست در زير  پل بند گرگر قرار دارد و شامل 6 آسياب است .در اين محوطه علاوه بر آسيابها، نيروگاه برق آبي مستوفي قرار دارد كه درسال 1941 احداث شد. اين نيروگاه دومين نيروگاه برق آبي در ايران است . ساختمان این نیروگاه بصورت یک سالن بزرگ است .

همچنین در بخش شمالی، ورودی اصلی محوطه قرار دارد که سابقاً بصورت شيب دار جهت عبور احشام بوده است، و در حال حاضر بصورت پلکانی ست. اين ورودي سر پوشيده از دیر باز با نام ساباط ضابطون خوانده می شود چرا که در گذشته مأمورين دولتي در اين مكان مي ايستادند و از افراد و احشامي كه داخل یا خارج می شدند ماليات و عوارض دريافت مي كردند.

همچنین در بخش شمالی و در زير پل نيز بقاياي تأسيسات تلمبه خانه آب وجود دارد كه در دهه 30 به منظور آبرساني به بافت ساخته شد. اين تلمبه خانه ،آب تونل سه كوره را به درون لوله هاي فلزي پمپاژ و براي مصارف شهروندان به خارج از محوطه هدايت مي كرد. آب مورد نياز آسيابهاي محوطه شمالي توسط تونل سه كوره تأمين مي شود.

-         بخش شرقي: در محوطه شرقي 12 آسياب وجود داشته كه در حال حاضر ساختمان 8 باب از آنها بازسازي و مرمت شده اند. آسيابهاي اين محوطه نسبت به دو محوطه ديگر در عمق بيشتري قرارگرفته اند. دسترسي به اين بخش در گذشته از طريق پلكاني در ديواره شرقي بوده كه تخريب شده است.

آب مورد نياز آسيابهاي اين بخش از تونل دهانه شهر تأمين مي شود.

-         بخش غربي: در محوطه غربي بقاياي حدوداً 20 آسياب برجامانده كه آب مورد نياز اين آسيابها از تونل سه كوره تأمين ميشود.

مهمترين عناصر شكل گرفته در ضلع غربي علاوه بر آسيابها و آبراههاي دست كند يك پلكان سنگي بسيار بزرگ مشتمل بر 115 پله است كه راه دسترسي بافت كهن به مجموعه بوده است. با استفاده از اين پلكان اهالي منطقه به سهولت به آب شرب مورد نياز خود دست مي يافتند. مشخصه اين پلكان استفاده از عوارض طبيعي زمين جهت احداث آن مي باشد. در ساخت اين پلكان از قطعه سنگهاي ماسه اي استفاده شده، و ملات بكار رفته در آن گل يا مخلوط گل و آهك بوده است. در حال حاضر این پلکان مرمت شده است.

در زیر پلکان غربی و بر بام آسيابي كه در زير این پلكان قرار دارد یک چهار طاقي موجود است كه در اصطلاح محلي نمازخانه ناميده ميشود، و محلی برای استراحت و نماز آسیابانان بوده است. این چهار طاقی که از سه طرف باز است دارای طول 5 متر، عرض 50/4 متر و ارتفاع 50/4 متراست. طاق های سازه مزبور از نوع جناغی ست.

آسيابهاي محوطه غربي مانند يك جزيره در بين كانال دوپلون و شاخه گرگر قرار دارند و تنها راه ورود به اين محوطه از طريق يك پل سنگي میسر می باشد. این پل که دوپولون نام دارد دارای دو دهانه، 9 متر طول، 3  مترعرض و 5  متر ارتفاع می باشد . 

بعد از دوپلون يعني در محدوده آسيابهاي ضلع غربي  سابقاً یک ساباط قرار داشته كه گفته مي شود داراي يك ورود و دو خروجي بوده است. اين ساباط بعنوان استراحتگاه مراجعين به آسيابها استفاده می شده و همزمان با تخريب آسيابها در سالهاي اخير از بين رفته است.

همچنین در بخش غربی محوطه آبشارها سابقاً کارخانه یخ شوشتر قرار داشته که در حال حاضر از بین رفته است .

از دیگر بخشهای مهم مجموعه می توان از تونلها و کانالها نام برد:

مجموعه متشكل از سه تونل در 3 سطح متفاوت با نامهاي بليتي،دهانه شهر و سه كوره است .كه در مجموع وظيفه اصلي هدايت آب از پشت پل بند گرگر به محوطه پايين دست را بر عهده دارند، سپس آب از طريق انشعابات فرعي به مصارف توليد انرژي آسيابها و آبياري باغات اطراف مي رسد. اين انشعابات فرعي را در اصطلاح محلي نِيْر   Neir ( اين واژه معادل نهر است و به تونلهاي کوچک اتلاق مي شود.) مي نامند.

-         تونل بليتي :

از آنجائيكه اين كانال از زير محله اي  به همين نام عبور مي كند به نام بليتي شناخته مي شود. این تونل دارای طول تقریبی 360 متر و عرض تقريبي 5-7 متر می باشدكه سطح آن از بقيه تونلها بالاتر است. عملکرد آن گذراندن آبهاي سيلابي وآبرساني به آسيابهاي ضلع شرقي محوطه مي باشد. سطح اين تونل در ارتفاع بالاتري  نسبت به بقيه تونلهاست كه اين اختلاف سطح باعث شده تا تونل بعنوان سر ريز پل بند گرگر عمل كند.

از تونل بليتي تعدادي كانال فرعي منشعب مي شود كه برخی ازآنها با نام نِیر جهت آبياري اراضي پائين دست و آبرساني به منازل استفاده مي شدند. تعداد ديگري از اين تونلهاي فرعي وظیفه گرداندن چرخ آسيابهاي ضلع شرقي را بر عهده داشته اند. بزرگترين خروجي با نام توف ديدي(خروجي اصلي تونل بليتي چون از سمت محوطه آبشارها ديده نمي شود و فقط بخار حاصل از ريزش آب قابل رويت است به اين نام معروف است ديدي در زبان محلي همان دود يا غبار است) فقط در سه ماه پر بارندگي يعني ماههاي آذر، دي و بهمن جاري مي شود. و ديگر خروجي ها با نام هاي داراب خان و دو برادران در ساير ماهها كه تونل دهانه شهر آب داشته باشد نيز جاري هستند.

-         تونل دهانه شهر: 

سطح تونل دهانه شهر از سطح تونل بليتي پائين تر و از كانال سه كوره بالاتر است. مسير اين كانال نسبت به تونل بليتي كوتاه تر و دارای طول تقریبی 150 متر و عرض 50/1تا 2 مي باشد. خروجی اين تونل در قسمت شمال شرقي پل بند قرار دارد و به ضلع شرقي محوطه مي ريزد و آب تعدادي از آسيابهاي ضلع شرقي همانند دهانه شهر و حاج مندل را تأمين مي كند و سرريز آن از كانالهاي خروجي حاج مندل و دهانه شهر سرازير مي شود. اين تونل تقريباً در تمام سال بدليل سطح نسبتاً پائين دهانه شهر بجز ماههايي كه سطح آب خيلي پائين باشد،آب دارد.

-         تونل سه كوره:

سه كوره نام يكي ديگر از تونلهاي اصلي واقع در شمال مجموعه آبشارهاست كه بدليل دارا بودن سه ورودي بدين نام معروف شده است.

این تونل بطور كلي در اغلب فصول در زير سطح آب است و دارای طول تقریبی 100 متر می باشد که وظيفه تأمين آب آسيابها ی ضلع غربي مجموعه را بر عهده دارد، تونل سه كوره در مسير حركت خود در زير پل بند گرگر با يك تونل انحرافي آب را به قسمت شمالي محوطه هدايت مي كند.آب اين تونل  براي بكار انداختن آسيابهاي ضلع شمالي استفاده مي شود. بدليل قرار گرفتن ورودي اين كانال در پائين سطح رودخانه، در تمام ماههاي سال آب در آن جاري مي باشد. خروجي اصلي آن به لوفا معروف است.(در زبان محلي به آبي كه با شدت حركت كند و توليد موج كند لوف گفته مي شود). آب اين كانال آسيابهاي ضلع غربي را كه تعداد آنها 20 عدد مي باشد تأمين می کرده است.

-         آسیابها:

در این محوطه دو نوع آسياب «تنوره اي»(با پره محور عمودی) و «شيبي»(با پره محور افقی) وجود داشته است. که در سالهای اخیر استفاده از آسیابهای شیبی از رونق افتاده و آسیابهای تنوره ای جایگزین آن شد. در آسياب شيبي بخاطر بهره گيري از تسمه، جهت تبديل نيروي چرخشي افقي به عمودي، استهلاك بالاست و نسبت به آسياب نوع تنوره اي مقرون به صرفه نيست، به همين دليل از رونق افتاده است.

«آسياب تنوره اي»: آسيابي است كه چرخاب آن با فشار نيروي آبي كه در تنوره يا چال انباشته مي شود مي چرخد. در اين نوع آسياب آب از كانال با ارتفاع زياد وارد تنوره یا چاه مي شود و در انتهاي تنوره يك دريچه به نام جَوَن(javan) به قطر 30 الي 40 سانتيمتر قرار دارد آب با فشار زیاد از آن خارج شده و به پره ها برخورد كرده و باعث چرخيدن آسياب حول محور عمودي مي شود.

آسیاب شیبی:

آسیابی است که پره های آن در شیب کانال آب قرار میگیرد و نیروی آب باعث چرخش آن حول محور افقی می گردد. در سالهای اخیر استفاده از آسیابهای شیبی بخاطر بهره گيري از تسمه، جهت تبديل نيروي چرخشي افقي به عمودي، استهلاك بالاست و نسبت به آسياب نوع تنوره اي مقرون به صرفه نيست، به همين دليل از رونق افتاده است.

سنگ آسیاب در شوشتر از چند پاره سنگ تشکیل می شود. از دلایل یکپارچه نبودن سنگ آسیاب می توان به موارد زیر اشاره کرد؛

1.       حجم زیاد آب و سایز سنگ که باید بزرگتر باشد.

2.       سختی جابجایی سنگ

3.      اصطحلاک زیاد و سایش بسیار سنگ.

4.      نا مرغوب بودن و نامناسب بودن جنس سنگ بومی منطقه برای اینکار.

ابعاد سنگ آسیاب با توجه به قدرت و حجم آب تعیین می شود در آسیاب های محوطه آسیابهای شوشتر قطر سنگ آسیاب معمولاً 1 متر و ارتفاع آن 35 سانتی متر می باشد.

ساختمان آسيابهاي محوطه آبشارها :

بخش رویین: یک یا دو اتاق تودرتو با پوشش گنبدی شکل و درگاههای طاقی شکل است و شامل بارانداز و دم سنگ و رومی می باشد. در ساختمان آسيابها از سنگ هاي ماسه اي تراش خورده استفاده شده است ، همچنين در پوشش ساختمان آسيابها از آجر استفاده شده است. در برخي از این ساختمان ها بيش از يك آسياب قرار دارد.

بخش زیرین: که به آن زیریو نیز گفته می شود شامل کانالها و تونلهای آب است که پره های آسیاب در آنجا می چرخد.

-         سيكا :

 سيكا در انتهايي ترين قسمت ضلع غربي محوطه قرار دارد كه دسترسي به فضاي درون آن از طريق چند پله دستكند ميسر است. اين فضا متشكل از 2 قسمت مسقف و يك حوض 8 ضلعي با كانالها و نهرهاي كوچك است.آب حوض از يك جوي كه از ديواره سيكا خارج مي شود تأمين و از طريق 2 كانال كوچك به خارج از سيكا ((درون گرگر)) هدايت مي شود.

اين محوطه تا قبل از دوره قاجار جزيي از كانالهاي آب رساني به آسيابها بوده است كه بعدها در دوره قاجار در زمان حكومت محتشم(از حكام محلي شوشتر)سدي در اين مكان زده شده و فضای مذکور بصورت تفرجگاه در این محل بوجود آمد. در اين مكان آب از يك قسمت داخل حوض 8 ضلعی و سپس از اين 8 ضلعي وارد 2 كانال و از آنجا وارد رودخانه ميشود.

 

پل بند برج عيار و نیایشگاه صابئین:

شماره ثبت در فهرست ملی: 2940

بند برج عيار در جنوب شرق شوشتر ، بر روي رود گرگر و پايين تر از محوطه آسيابها و آبشارها بصورت شرقی– غربی قرار گرفته است. اين بند از سازه هاي دوره ساساني است.

 این سازه بصورت دیواره ای قوسی ساخته شده است. طول آن 30/7 متر و عرض آن50/3 متر می باشد. اين بنا بر بستری صخره ای و به منظور بالا آوردن و انحراف آب به سمت باغ های اطراف احداث شده است. قسمتهای زیادی از بند برج عیار به دلیل دخل و تصرفات و آسیب های وارده از بین رفته و درحال حاضر بقایایی از آن درسه قسمت شرقی ، میانی و غربی رودخانه بر جا مانده است. قسمت عمده ای از بخش شرقی بند در خشکی قرار گرفته است و دارای طول41 متر و عرض تقریبی 50/2 متر می باشد. همچنین قسمت میانی بند با احداث پل جدید و خیابان کشی از قسمت شرقی جدا شده است و تنها قسمت هايي از آن در میان رودخانه و بخش شرقي باقی مانده است. بخش مياني نسبت به بخش های شرقی و غربی دارای ارتفاع بیشتری است. در قسمت زیرین این بخش برشهای پلکانی مشاهده می شود که احتمالاً شاخصی جهت  اندازه گیری میزان آب بوده است.

بخش دیگر بند که در غرب رودخانه و در خشکی قرار دارد دارای طول تقریبی 10 و عرض1 متر می باشد. مصالح بکار رفته در ساخت بند برج عیار، سنگهای ماسه ای لاشه و تراش خورده است که بوسیله ملات ساروج به هم مستحکم شده اند. همچنین سطح بند بوسیله ی لایه ای از ساروج پلاستر شده است. عرشه بند نیز  بوسیله قلوه سنگ های رودخانه ای پوشیده شده است.

در کنار بخش شرقی بند برج عیار بقایای ساختمانهایی وجود دارد که به نیایشگاه صابئین معروف است. این سازه شامل کانالها ، حوض و اتاقهایی است که در بستر صخره ای حاشیه رودخانه بصورت دستکند ساخته شده است. گفته می شود که این تأسیسات جهت انجام مناسک آیینی و تعمید صابیان یا مندائیان توسط آنان که در حاشیه رود گرگر مسکون بوده اند و مذهب آنان در ارتباط با آب بوده است، ایجاد شده است.

در کنار بخش شرقی بند برج عیار سه کانال وجود دارد که آب را از پشت بند به نیایشگاه می رساند. در نیایشگاه مذکور کانالها و حوضی صلیبی شکل وجود دارد که به منظور غسل تعمید ایجاد شده است.

 

پل بند خدا آفرين (ماهي بازان):

شماره ثبت در فهرست ملی: 4207

بند خدا آفرين در جنوب شوشتر بر روي رود گرگر و در اراضي شهر تاريخي دستوا قراردارد. اين بند مانند ديگر سازه هاي آبي شوشتر متعلق به دوره ساساني مي باشد. 

این سازه که بصورت جنوب شرقی- شمال غربی است دارای طول 500 متر، عرض 2 متر و ارتفاع تقریبی 2 متر می باشد، و با نامهای ماهي بازان، خدا آفرين و سه پايه شناخته مي شود. در ساخت این بند از بستر صخره ای طبیعی محل استفاده شده است. بر روی  اين بند که از رشته اي از سنگ هاي ماسه اي تشکیل شده آثار چرخش آب بطور طبيعي نمایان است و زيبايي خاصي بوجود آورده است. و به همین دلیل به خدا آفرین موسوم است.

همچنین در قسمت مرکزی این بند سه پایه پل وجود دارد که با فاصله 20/1 متر از همدیگر قرار گرفته اند، این پایه ها که از سنگهای ماسه ای تراش خورده ساخته شده اند به ترتیب دارای ارتفاع 5/7 ، 7 و 5/3 متر می باشد و همچنین دارای طول 5 متر و عرض 5/2 متر می باشند. وجود این پایه ها نشان دهنده این است که این سازه یک پل بوده که پایه ها و دهانه های آن از بین رفته است.

بند ماهي بازان محققا براي بالا آوردن فشار آب و بالا نگهداشتن سطح آب ساخته شده است، همچنین به عنوان پل ارتباطی با شهر دستوا نیز بوده است.

 

پل بند شادروان

شماره ثبت در فهرست ملی: 78

پل بند شادروان درشمال غربی شهرستان شوشتر، درجهت شمالی- جنوبی بر شاخه اصلی رودکارون (شطيط) ساخته شده است. اين پل بند درگذشته يکی ازمهمترين دروازه های ورودی شهر نيز محسوب می گرديد.

قدمت پل را به دوران ساسانی نسبت می دهند و معتقدند اسرای رومی آن را ساخته اند.

طول تقريبی پل 543 متر عرض 10 تا 15 و ارتفاع تقريبي 8 متر می باشد، مشتمل بر 44 دهانه اصلی و 43 دهانه فرعی بوده است که در حال حاضر تنها 25 دهانه از دهانه های اصلی آن باقی مانده است. اين پل بند درخط مستقيمی ايجاد نشده و بصورت منحنی می باشد که علت اين امر را جهت استفاده بهينه از بستر طبيعی رودخانه دانسته اند.

1. بند شادروان

بند شادروان از نوع بندهای وزنی می باشد، اين بند بوسيله دريچه هايی که در دو سوی آن تعبيه شده است،ضمن انتقال فشار آب به گوشه های بند، موجب استحکام بنا نيز می گردد. علاوه بر آن از فاصله ی بين پايه های پل از روی آن نيز،آب اضافی تخليه می شود. اين بنا به خط مستقيم ساخته نشده است بلکه بصورت پيچدار و کج می باشد. دليل اصلی آن شايد قرار گرفتن پل بر روی پايه سنگی کف رودخانه ميباشد. لذا جهت استحکام بند در ساختن آن  مسير اين سنگها را دنبال کرده اند، در نتيجه بنا به شکل پيچدار در آمده است  علاوه بر شکل منحنی آن آنچه که اين سازه را منحصر به فرد نموده است، بخش عظيمی از بستر رودخانه است که سنگفرش شده است.

جهت اتصال اين سنگها از بستهای فلزی آهنی با پوشش سربی به طول 40 سانتی متر استفاده نموده اند. جهت تراز کردن بستر رودخانه از جايی بالاتر از بند ميزان اين سنگفرش را آغاز و تا قسمتی پایین تر از پل بند شادروان امتداد داده اند.

بند آن باطول تاج200 متر و ارتفاع 5 متر از کف رودخانه است که در کل عرض رودخانه امتداد داشته و با بالا آوردن سطح آب موجب هدايت آن به نهر داريون می شده است.

مصالح بکار رفته در بند شامل سنگهای ماسه ای به طول تقريبی 2 متر و ضخامت 50 سانتی متر، قلوه سنگهای نا منظم رودخانه ای، ملات ساروج و بستهای فلزی که جهت اتصال ماسه سنگها به کار رفته است.

از عناصر اصلی بنا می توان به دريچه ها، پايه ها، دهانه های اصلی و فرعی، عرشه و جان پناه پل اشاره نمود.

2. پل شادروان

اين پل که بر بند شادروان ساخته شده است دارای پايه هايی قطور و دارای 44 دهانه اصلی و 43 دهانه فرعی بوده است که در حال حاضر در بخش جنوبی آن 15 دهانه اصلی و 4 دهانه فرعی، در بخش ميانی 2 دهانه اصلی و 3 دهانه فرعی نيمه سالم و در بخش شمالی 8 دهانه اصلی باقی مانده است. دو نمونه اجرای متفاوت در پايه های پل شادروان وجود دارد که بخاطر تفاوت دوره های مرمتی است. نوع اول با سنگهايی با ابعاد تقريباً يکسان و فرمهای هندسی منظم (تراش) و تقريباً پرداخت شده اجرا شده، در نمونه ديگر پيرامون پايه مانند نوع اول، منظم رج چين شده که مانند قالب عمل ميکند و سپس داخل پايه با ملات غوطه ای و خرده سنگهای ريز و درشت پر شده است.

شكل پايه ها به صورت مكعب مستطيل مي باشد. در نماي شرقي پل موج شكنهايي با فرم مثلثي از جنس سنگهاي ماسه ايي به پايه ها الحاق شده است، و در نماي غربي آن پشت بندهايي به چشم مي خورد كه سطحي تقريباً تخت داشته اند.

3. فرمهاي پلكاني

اين عناصر سازه اي تنها در دهانه 13 بخش جنوبي و دهانه اول  بخش مياني به چشم ميخورند و عملكرد آنها به درستي مشخص نيست، ليكن از آن به عنوان شاخصي جهت اندازه گيري آب ياد مي كنند. اين عناصر سازه اي با سنگ و ملات ساروج ساخته و اندود شده اند. نكته جالب توجه در آنها تفاوت  ساختار دهانه هايي است كه در پشت آنها قرار گرفته اند بعنوان مثال دهانه 13 بخش جنوبي با ديوارهاي سنگي در دو نماي شرقي و غربي كاملاً مسدود شده و دهانه اول بخش مياني شيبي غير معمول در جهت موافق مسير حركت آب دارد. در بخشي ازگذر در دهانه 2 بخش مياني علاوه بر اثبات دوره مرمتي، احتمال وجود مسير دسترسي از عرشه پل به اين محل را افزايش ميدهد.

4. دهانه و مجاري عبور آب

دهانه هاي پل بند شادروان بر اساس سطح تراز آبگير به دو گونه اند:

1-  دهانه هاي اصلي: دهانه هايي كه سطح آبگير آنها هم تراز با بستر ميباشد .

2 ـ دهانه هاي فرعي: دهانه هايي كه سطح تراز آبگيرشان  بالاتر ( به طور متوسط 3 متر) از كف دهانه هاي اصلي  ميباشد. اين دهانه ها برروي موج شكنها ساخته شده و در مواقع طغيان و فصول پر آبي رودخانه، در امر انتقال آب به دهانه هاي اصلي كمك كرده و از  اعمال فشار مضاعف  نيروي آب به  بدنه شرقي  پل جلوگيري ميكنند.

شكل اصلي پل بدين صورت مي باشد كه در بالاي هر پايه يك دهانه فرعي و دو دهانه كوچك موسوم به كانه پوش در طرفين دهانه فرعي قرار دارند. بين پايه ها هم دهانه ي اصلي قرار دارد.

نكته ديگر وجود مجاري و كانالهايي در وسط دهانه هاست كه در دو بخش جنوبي و شمالي پل وجود دارد. در برخي دهانه ها مجاري باريكي در كف وجود دارد. در آسيابهاي بخش شمالي جاي اجراي دهانه، ديواره اي بستری با سنگ و ساروج ساخته شده كه از زير آن دو مجرا آب را با فشار به سمت آسياب هدايت مي كردند. در اين كانالها تاق سنگي اجرا شده كه ناقل بار است.

تاق هاي به كار رفته در پل از نوع تاق هاي آجري با قوسهاي تيزه دار مي باشند. كه شواهدي دال بر وجود تاق هاي سنگي نيز به چشم مي خورد كه احتمالاً بقايايي از طاق هاي اصلي پل مي باشد. سنگهاي مورد استفاده در تاقها با ابعاد 15*30*30 و آجرها سرخ و سبز و سبز زرد با ابعاد4*20*20، 5*24*24 و 4*19*19 به همراه ملات گچ نيم كوب مي باشد.

قوسها نيز از نوع قوسهاي ثلاثي و قوسهاي بيز كوتاه مي باشد.

از عناصر ديگر كه آنها را مي توان در مبحث دهانه ها گنجاند ، كانه پوشها مي باشد كه به دو شيوه آشكار و پنهان در پل شادروان كاربرد داشته اند.

عملكرد كانه پوشها بدين شرح است :

1- سبك سازي به منظور كاهش نيروي وزن وارد به پايه ها و جرز ها.

2- انتقال صحيح نيروي رانشي تاقها به يكديگر.

3- پر كردن حد فاصل دو تاق تا رسيدن به كف تراز.

درقسمت جنوبي پل بند شادروان تمام كانه پوش ها به وسيله سنگ يا آجر به كار رفته در نماهاي شرقي و غربي مستور شده و پنهان مي باشند و در قسمت شمالي كانه پوش آشكارا در نما ديده مي شود. همگي كانه پوشها اعم از پنهان و آشكار در امتداد عرض دهانه ها و عمدتاً با آجر ساخته شده اند.

تقريباً همگي بين تاق دهانه هاي اصلي و فرعي ساخته شده اند و عموماً داراي قوسهاي تاوه اي  هستند.

5. عرشه پل

بعد از اجراي تاق ها، سطح پل خاكريزي شده و شيب بندي گشته است. در بخش مياني پل تعدادي ناودان مشاهده مي شود كه آب ناشي از بارندگي را به داخل رودخانه هدايت مي كرده اند. مصالح مورد استفاده در عرشه ، خاك دستي، قلوه سنگهاي رودخانه و ملات ساروج مي باشد. سپس براي ايمني پل دست به ايجاد جانپناهي زده اند كه ارتفاع اين ديواره كه در دو سمت شرقي و غربي مي باشد به طور متوسط 50/1 متر است. مصالح مورد استفاده در آن شامل سنگ تراش، سنگ لاشه و ملات ساروج مي باشد.

همچنين در گذشته اتاقكي موسوم به نواقلي در ضلع شمالي پل قرار داشته است.

عملكرد پل بند شادروان

-          ايجاد ارتباط بين دو طرف رودخانه و يكي از دروازه هاي اصلي و مهم شهر بوده است.

-          مهار و كنترل آب و بالا آوردن سطح آن جهت هدايت آب شطيط به نهر داريون.

-          چرخاندن چرخ آسيابهایی که در کنار پل قرار داشتند.

 

قلعه سلاسل (كهندژ شوشتر):

شماره ثبت در فهرست ملی: 1117

اين قلعه در شمال غربي شهر شوشتر واقع شده و كشيدگي آن از غرب به شرق مي باشد. شكل ظاهري آن به صورت بيضي نامنظم مي باشدكه از شمال و غرب بوسيله رود كارون (شاخه شطيط) و از جنوب و شرق بوسيله خندقي درگذشته احاطه مي شده است.

وسعت كنوني قلعه در حدود 5/3 هكتار ست که در مرتفع ترين بخش شهر بر روي بستر صخره اي واقع شده است. نهر داريون در ضلع شمالي قلعه از اجزاي مهم آن محسوب مي شود.

اين قلعه در گذشته بنا بر روايات مورخين و كتب تاريخي مشتمل بر عناصرو اجزايي بوده است که در حال حاضر بقايايی از آنها بر جاست. بخشهای مختلف قلعه شامل؛ حياطهاي متعدد، سربازخانه ها، طويله ها، حمامها، شبستانها، برجها، باغچه ها، نقاره خانه، حرم خانه، آشپزخانه، دروازه ها ،حوض هاي بزرگ، حصار و خندق بوده است.

همچنين اين قلعه داراي 5 شوادان بزرگ بوده است كه هر يك با شوادانهاي درون بافت شهر در ارتباط بود.اين شودانها در گرماي 50 درجه خوزستان محيطي خنك در حدود 25 درجه براي افراد ايجاد مي كرد. عملکرد قلعه علاوه بر جنبه ی استراتژيکی و نظامی و همچنين محل حکومتی، احتمالاً محلی جهت نظارت بر تقسيم آب که در اصطلاح کاست افزود خوانده می شود.

1. كوشك يا عمارت حاكم نشين

کوشک عمارتی مطبق كه برخي باني آنرا احمد شاه قاجار مي دانند در بالاترين بخش قلعه به عنوان حاكم نشين  مورد استفاده قرار گرفته  است. اين بنا را بر روي صفه اي ساخته اند كه سطح آن نسبت به سطح حياط قلعه چند پله بالاتربوده است. کوشک بصورت سه طبقه بنا شده بود که در حال حاضر تنها یک طبقه از آن پابرجاست. تصاویر قدیمی نشان می دهد که کوشک در چهار جهت دارای نمای یکسان بوده و بصورت قرینه بنا شده بود.

2. بخش نظامي

در ضلع غربي قلعه، سه فضاي شبستاني وجود داشته كه به احتمال قوي نيروي نظامي قلعه در آن مستقر بوده است. از اين سه فضا ، فقط فضاي شمالي باقي مانده كه در حال حاضر به عنوان انبار استفاده می شود. بخش قرينه آن كه داراي حياط مشترك بوده از بين رفته است. فضاي سوم ديگر نيز كه داراي حياط مجزاي ديگري بوده تخريب شده است.

اين دو بخش در ميان سالهاي 1938تا 1956 (مستند بر اساس عكسهاي هوايي) تخريب و در بين سالهاي 1956تا 1964 ساخت و سازهايي در ضلع غربي و جنوبي به جاي آن ايجاد شده است.

علاوه بر آن طبق توصيفهاي مورخين، سياحان و عكسهاي موجود در اطراف بخش حاكم نشين اتاقهايي را به افسران نظامي اختصاص داده بودند. همچنين اشاره شده كه در اطراف بارو اتاقهايي جهت اسکان سربازها ساخته بودند كه علاوه بر ايجاد پشت بند براي بارو در مواقع جنگ جنبه دفاع از قلعه را مد نظر داشته اندو تیر کشهایی را نیز بر بدنه های این اتاق ها ايجاد كرده بودند. در حال حاضر بيشتر اين اتاقها تخريب و آوار شده اند. مصالح مورد استفاده سنگ، خشت و ملات گل بوده است.

در قلعه سلاسل سابقاً توپهاي نظامي وجود داشته كه مربوط به دوره افشاريه اند و به توپهاي نادري معروف می باشند. در دوره اي نيز از اين توپها جهت اعلام وقت هاي مهم مانند اعلام اعياد استفاده مي شده است.

3. زندان

در ضلع شمال غربي قلعه، اتاقهايي كنار يكديگر با طاق آهنگ ايجاد كرده اندكه درگذشته به عنوان زندان استفاده مي شد. در دوره هاي بعد با ايجاد جرز و بازشوهايي تغيير اتی در اتاقها ايجاد كرده اند.

4. حوض

جنب عمارت حاكم نشين قلعه آثار حوض بزرگ آجري به چشم مي خورد. اين حوض بزرگ داراي ابعادي در حدود 270* 380 بوده كه ضخامت ديوارهاي آن 80 سانتيمتر  و با آجرهايي در ابعاد 21*21 ساخته شده در چهار گوشه اين حوض آثار چهار تنبوشه سفالي با قطر  17 سانتيمتر به چشم مي خورد كه ظاهراً توسط اين تنبوشه، آب حوض به جاي ديگر منتقل مي شده است. ارتفاع ديوار ه هاي اين حوض 55 سانتيمتر و در سمت شمال اين حوض، يك سكو به ابعاد 20/2*20/2 از سنگ ساخته شده كه بوسيله آجر كف آن فرش شده است، در اين قسمت نيز با تنبوشه هايي به همان اندازه، آب روي سكو را منتقل مي كردند. آب اين حوض توسط نهر داريون تامين مي شده است.  كمي پائين تر از حوض  جائي كه درست مقابل درب شوادان بزرگ قرار دارد بر روي ديوار كه نشست كرده آثار يك حوض ديگر به چشم مي خورد كه ظاهراً توسط تنبوشه هايي كه در زير آن قرار دارند آب را به جاي ديگر منتقل ميكردند.

5. شوادون

از جمله فضاهاي ديگر موجود در قلعه(محوطه) سلاسل که نشان دهنده معماری غنی منطقه جهت ايجاد معماري همساز با اقليم بوده است شوادان می باشد. نمونه ای از اين شوادان در جانب شمالی قلعه باقی مانده است.

شيوه اجرای اين بنا همانند ديگر بخشهاي قلعه همچون نهر داريون و آبگيرها است، يعنی درون صخره را تراشيده و گچ اندود نموده اند ولی در ساخت پلکان و سی سراها(هواكشها) از ماسه سنگ، ساروج و آجر استفاده نموده اند. سی سرا  با شالوده سنگی بر شوادان احداث  گرديده که طی ساليان اخير فرسايش وخاک حاصل ازآوار آن به بخش درونی شوادان ريخته است.شوادان از دو فضا تشکيل شده است يکی فضای قرينه اي بزرگ وگچ اندود که دو سی سراي ديگر  نيز بر آن واقعند و ديگری که بصورت فضايی غلامگرد دو جانب آن را احاطه کرده است. در این شوادان حفره ای قرار دارد (اين حفره را به زبان محلی کوره مي گويند)که بنا به گفته اهالی درگذشته اين راه، راه ارتباطی قلعه به بيرون شهر بوده است.

بر سی سرای انتهایی شوادان سابقاً بادگيري وجود داشته که در تصاویر موجود از دهه هاي 40 و 30 قابل مشاهده است، اما اكنون اثري از آن باقي نمانده است.

6. کت ها

کت فضایی است که در صخره های حاشیه رودخانه حفر می شده است. به خاطر نرمي صخره هاي زير قلعه و سستي صخره هاي ساحلي رود کارون ساكنين قلعه در ساحل رودخانه دست به حفر اتاقك هایی می زدنند که فضایی مناسب و خنک برای استراحت در گرماي 50 درجه خوزستان بود. اين مكانها شامل چندين اتاقك با ابعاد تقريبی 4*3 يا 5/3 * 5/3  بودند.

 

 

نهر داریون

شماره ثبت در فهرست ملی: 4141

نهر داريون يكي از شاخصترين سازه هاي هيدروليكي شناخته شده در دشت مياناب است. اين نهر با دبي آب حدود 7 متر مكعب در ثانيه زمينهاي زراعي دشت محصور بين آب گرگر  و شطيط را با وسعتي حدود 33 هزار هكتار آب رساني مي نموده است.

تفكر كانالهاي باز دارنده و محافظت در مسير جريان داريون خطر تخريب مزارع كشاورزي و تاسيسات نهر را كاهش مي داده است.

كانال داريون از دهانه هاي آبگير اصلي تا حدود 2 كيلومتري به سمت جنوب، مسيري شمالي- جنوبي را طي مي كند. بعد از اين فاصله انحنايي به سمت شرق مي يافته و بعد از انحنا مجدداً مسير قبلي خود را طي مي كرده است. دهانه هاي داريون در انحناي رود كارون در شمال شهر شوشتر واقع است. محل احداث دهانه ها در موقعيتي قرار دارد كه  داراي سرعت متناسبي جهت آبدهي به نهر داريون مي باشد. در انحناي داريون در فاصله دو كيلومتري جريان بعد از سر دهانه يك كانال بازدارنده از آن در جهت شرق احداث گرديده تا بتواند در زمانهاي طغيان و يا پر آبي قسمتي از آب نهر ر ا منحرف و به رود گرگر منتقل نمايد.

سر دهانه نهر داريون از زير قلعه سلاسل سرچشمه مي گيرد. نهر داريون در بخش شمالي قلعه سلاسل و در ساحل رود خانه كارون (شاخه شطيط ) توسط آبگيرهاي دستكند ( هشت آبگير)  در دل صخره هاي ساحل رود كارون كنده شده اند. آبگيرهاي1,2 شمالي ترين آبگيرها مي باشند كه پس از طي مسافتي در صخره هاي زير قلعه به همديگر مي پيوندد. در محوطه ی نسبتاً بزرگي در ادامه دو آبگير فوق، آبگيرهاي 3,4,5,7,8,6 قرار دارند.

در اين محوطه 2 تونل آب بر اصلي و 2 تونل آب برفرعي قرار دارند. اين تونلها در فواصل و اندازه هاي متفاوت می باشند. 2 تونل فرعي كار هدايت و جمع آوري سر ريز آب تونل اصلي را در موقع طغيان انجام مي داده اند. پهناي اين تونلها بين 3 تا 5/4 متر مي باشد.

ظاهراً آبگيرهاي7 و8 در دهه های اخيرمسدود شده اند. آبگيرهاي 3و4و5 پس از طي مسافتي( حدود 100 متر) در جنوب قلعه سلاسل بصورت يک نهر روباز نمايان می شوند. اين نهر حدوداً 800 متر بصورت يك كانال واحد است و پس از آن در محلي به نام بند خاك به دو شاخه كوچكتر تقسيم مي شود كه اولين شاخه آن از سمت غرب ادامه مسيرمي دهد و پس از 44 كيلومتر در بندي بنام بند قير به رودخانه شطيط مي ريزد. شعبه دوم داريون نيز پس از عبور از زير پل لشكر به رودخانه گرگر مي ريزد.

 بطور کلی نهرداريون داراي چند كاركرد بوده كه عبارتند از:

-          بصورت یک مانع غیر قابل نفوذ و مانند خندق برای ورود به شهر در كنارحصار محسوب می شد.

-          آب مورد نیاز ساکنین قلعه را در هنگام جنگ و صلح تامین میکرد.

-          آبیاری دشت میاناب

 

بند خاک

شماره ثبت در فهرست ملی: 10874

يكي از سازه هاي با اهميت بر نهر داريون است كه به عنوان پخشاب كاربرد داشته و عامل تقسيم آب به دو شاخه ي داريون و رقت است كه در ضلع جنوب غربي شوشتر مي باشد.

نهر داريون در بند خاك به 2 شعبه تقسيم مي شود:شعبه اصلي به سمت جنوب ادامه مي يابد و پس از طي 33 كيلومتر در بند عرب حسن به رودخانه ي شطيط مي ريزد. وضع سطح زمين واقع بين رودخانه شطيط و گرگر طوري است كه مسير نهر داريون در خط الراس تپه ها قرار گرفته است .به اين ترتيب آبياري زمينهاي واقع بين دو شاخه كارون بسهولت صورت مي گرفته است.

شعبه دوم نهر داريون پس از عبور از زير پل بند لشكر به رودخانه گرگر مي ريزد. در بند خاك سدي وجود دارد كه قسمت اعظم آب كانال داريون را در شعبه اصلي نگه مي دارد، چون شعبه شرقي كانال داريون در حدود 15 متر داراي اختلاف سطحي است ظاهراً 3 بند ديگر در مسير آن براي جلوگيري از شدت سرعت آب ساخته اند.

در دهه 60 با ايجاد خيابان كمربندي قسمت زيادي از بند تخريب و زير جاده رفت. فرم سازه اي بند تقريباً U شكل است كه داراي 2 قسمت و داراي چندين دهانه بوده كه يكي از آنها سر پوشيده است و بقيه روباز هستند.در مجاورت اين اثر در ضلع شرقي، آثار چندي از جمله حصار قديم شوشتر و آثار يك آباره نمايان است.

اين بند داراي 2 قسمت است، قسمت اول داراي 5 دهانه و داراي ستونهايي به ارتفاع حدود 33/1 متر وطول دهانه هاي آن 72/1 متر بوده است. حدود 10 قدم پائين تر از آن داراي ديواره ی انحرافي بوده كه آثار آن تا چندين سال قبل قابل مشاهده بود.

جهت ديواره اصلي بند داراي جهت غربي - شرقي است از قسمت شرقي بند يك بازويي به سمت شمال شرق  منشعب مي شود. از بازوي بند ديواري به سمت شمال كشيده شده است، خود اين بازو با يك بازوي ديگر كه در جهت غرب آن مشاهده شده مرتبط مي باشد. و در واقع اين بازوها و خود بند اصلي تشكيل يك مخزن نگهداري آب را مي دهند. در قسمتهايي از بازوها و بند اصلي به نظر مي رسد كه دارا ي  ديوارهاي الحاقي باشند كه درجنوب آن مشاهده مي شوند كه براي خروج آب مي باشد. قسمت هايي در ديواره ها به صورت دريچه هايي بوده است كه  تخريب شده است. بند خاك از نظر مصالح شامل ملات ساروج و انواع سنگهاي ماسه ای و لاشه می باشد كه سطوح داخلي و معدودي از ديواره هاي بيروني با ملات ساروج اندود شده اند.كاربري اثر با توجه به شواهدي كه ارائه مي كند داراي عملكرد نگه دارنده با فضاهاي مخزني و خروج آب است.

 

پل بند لشكر

شماره ثبت در فهرست ملی: 2359

پل بند لشكر در جنوب غربي شهرستان شوشتر در جاده شوشتر– اهواز در محوطه اي كاملاً باستاني با مجموعه هايي چون امام زاده عبدالله در شرق آن ، بند خاك و قسمتي از حصار شهر شوشتر در شمال آن و پل شاه علي در غرب آن قرار دارد. اين پل بند يكي از دروازه هاي شوشتر در گذشته محسوب مي شده كه شوشتر را به شهر مهم عسكر مكرم مرتبط مي ساخته است. چنانكه نام لشكر فارسي شده واژه عسكر و بواسطه ارتباط با اين شهر به آن اطلاق مي گشته است.

اين پل بند بر شاخه شرقي نهر داريون به طول 104متر و عرض 8 متر به صورت شرقي – غربي  بر نهر داريون ايجاد شده است. ساختار اين پل بصورت غير مستقيم و با انحناء مي باشد .مهمترين عامل در مكان يابي اين پل وجود صخره در محل مي باشد که پايه های پل را بر آن بنا کرده اند.

1. پل

به صورت شرقي – غربي با 13 دهانه است كه در حال حاضر يكي از آنها مسدود مي باشد. مصالح به كار رفته در ساخت اين پل عبارت از ماسه سنگ، قلوه سنگ و آجر به ابعاد 40*20*20 و ملات ساروج و گچ مي باشد.

پايه ها در پل لشكر بر حسب آب بر و يا غير آب بر بودنشان در سمت شمالي داراي موج شكن و در قسمت جنوبي داراي پشت بند مي باشند ضمن اينكه در قست جنوبي پشتبندها به صورت سكو سازي يكپارچه بر روي بستر پايه هاي 4 تا 11 ديده مي شوند.

مصالح به كار رفته در پايه ها در جداره خارجي سنگ هاي تراش از جنس ماسه سنگ ، وقلوه سنگ هاي رود خانه در هسته دروني و ملات ساروج مي باشد.

دهانه و كانالها در پل بند لشكر به 2 دسته تقسيم مي شوند:

دهانه هايي كه آب بر دائمي بوده و سطح تراز آبگير آنها تقريباً هم تراز بستر رود در قسمت شمالي مي باشد.

دهانه هايي كه آب بر موقت بوده و سطح تراز آبگير آن كمي بالاتر از سطح بستر رود در قسمت شمالي قرار گرفته است.

به جز دهانه 11 كه در واقع يك دهانه دو طبقه بوده و سقف آن با قوس سنگي دهانه پاييني،كف دهانه بالايي است بقيه دهانه ها داراي يك كف عبور آب مي باشند كف دهانه و كانالهاي هدايت آب در پل با سنگهاي تراش مقاوم تر يا لاشه سنگ و قطعات سنگي كنگلو مرايي دانه درشت فرش گرديده و روي آن با اندود ساروج پوشيده شده است. در قسمت شمالي شرقی اين پل بند سكويي قرار دارد که نهر بواسطه اين سكو به دو قسمت تقسيم مي شود كه در ضلع شمال غربي آن 2 ديوار در دو طرف كانال تا قسمت وسط كانال جلو آمده كه شيب به دريچه كنترل آب مي باشد كاربرد اين دريچه هم به احتمال زياد در مواقع كم آبي مي باشد چرا كه به هنگام پر آبي كانال اين سكو به زير آب مي رود با توجه به وضعيت قسمت شرقي اين پل بند احتمالا آسيابی  در قسمت غربي آن وجود داشته كه امروزه تخريب شده است.

2. بند

پايه هاي پل بر روي بند ساخته شده است كه مصالح آن از ماسه سنگ و ملات ساروج مي باشد.هسته داخلي بند احتمالاً قلوه سنگ با ملات ساروج است. دريچه هاي عبوري بند در دو سمت كانال قرار دارد كه سقف آن داراي طاق هلالي است.

قسمت شمالي ديواره ي بند با يك خميدگي متصل به مصطبه اي نعل اسبي شكل است كه بر روي آن ساختمان آسياب را ساخته اند و دو كانال در دو سوي آن آب را با فشار جهت چرخاندن چر خابها انتقال مي دهد. در قسمت شمال شرقي اين مصطبه و در دو سمت آن ديواره جدا كننده اي قرار گرفته است كه احتمالاً دريچه كنترل آب در مواقع كم آبي مي باشد عرض ديواره بند تقريباً 10 متر و ارتفاع آن در زمان كم آبي تا سطح آب بيش از دو متراست.

در تمامي دهانه ها شيب مناسبي جهت هدايت آب از قسمت شمالي به قسمت جنوبي اجرا شده است. در برخي دهانه ها همچون دهانه 3 و دهانه 9 به دليل هدايت آب آسيابهاي جبهه شمالي به قسمت جنوبي كف اين دهانه ها به صورت مجاري و كانال هدايت آب طراحي شده است. از دهانه 4 تا دهانه 8 كف دهانه ها در سطح بالاتري از ساير دهانه ها ست و اين به دليل وجود بندهايي در جلوي دهانه ها ست كه نقش هدايت آب را به سمت آسيابها  داشته اند و آب مازاد در فصول پر آبي از اين دهانه ها به سمت جنوبي هدايت مي شده است و در زمان كم آبي كه آب در سطح تراز پايين تري قرار داشته كف اين دهانه ها خشك بوده است.

3. آسیاب

در قسمت شمال غربي پل بند لشكر و متصل به دهانه هاي شماره 3 و4 آسياب نيمه مخروبه اي با3 اتاق و يك ايوان ورودي قرار دارد اين آسياب از يك ايوان با 2 پايه ستون به ارتفاع 50/1 متر و 3 ورودي طاقدار تشكيل شده است اين سه پايه ورودي به اتاق هاي 3 گانه راه دارد.

پلان اين آسياب مستطيل شكل است. ورودي اين آسياب از روي بام دهانه هاي 3 و4 مي باشدكه امروزه آثار آن مشخص نيست با توجه به آثار بر جاي مانده، اتاق هاي طرفين اتاق مركزي، محل آردكردن گندم و اتاق مركزي با يك ديوار ضخيم در وسط به دو قسمت تقسيم مي شود كه در هر يك از آنها يك چرخاب آسياب قرار مي گرفته است.  اتاق غربي در سمت جنوبي خود داراي پلكاني جهت رفتن به پائين است. در سمت غرب ديواره آسياب هم كانال عبور آب وجود دارد كه با ماسه سنگ مفروش شده است. ديواره آسياب در نماي شمالي به شكل هلالي با يك موج شكن مثلثي است و موازي با ديوار مياني اتاق مركزي است. در دو طرف آن هم محل عبور آب به آسياب، جهت چرخاندن چرخاب قرار دارد.آسيابهاي پل بند لشكر از نوع شيبي بوده است.

4. اتاقک نواقلی

اين اتاق به صورت چهار تاقي ست كه ارتفاعي مشتمل بر 50/3 متر دارد، اين بنا بر صخره ايي از جنس كنگلومرا و به ارتفاع 2 متر قرار گرفته است، كه از چهار جهت داراي ورودي هايي بوده است كه مسدود گشته اند. وروديها داراي تاقهاي هلالي بوده اند. لرد كرزن از اين اتاق با عنوان پاسدار خانه ياد مي كند. اين بنا اتاقك نگهباني دروازه ي لشكر بوده است كه در حال حاضر اثري از اين دروازه بر جاي نمانده است.

5. امامزاده عبدالله

شماره ثبت در فهرست ملی: 1942

امامزاده عبدالله يكي از بناهاي بسيار مهم مذهبي در جنوب شهرستان شوشتر مي باشد كه مدفن شخصي به نام  عبدالله بن حسن است كه نسبش به امام سجاد (ع) امام چهارم مسلمانان شيعه مي رسد.

 اين مكان مقدس كه از دير  باز مورد توجه مردم منطقه قرار داشته بر فراز صخره اي بلند در كنار دروازه ورودي و حصار شهر در كنار پل بند لشكر قرارگرفته است كه با پلكاني به آرامگاه دسترسي پيدا كنيم، در گذشته پيرامون بقعه قبرستاني قرار گرفته بود كه در حال حاضر برچيده شده است.

عناصر معماري بنا مشتمل بر صحن، ايوان ورودي، رواقها، حرم، گنبد،گلدسته ها، ضريح، تزئينات معماري و كتيبه ها است كه در دوره هاي مختلف مورد مرمت و بازسازي قرار گرفته اند. با توجه به اسناد تاريخي بناي اوليه بقعه از آثار دوره المستنصربالله خليفه عباسي است كه در قرن هفتم هجري (629 هـ.ق) تجديد بنا گرديده است. ورودي اصلي بقعه در ضلع شمالي بنا قراردارد و تزئينات داخلي بنا شامل كتيبه هاي سنگي و گچبري هايي به سبك سلجوقي و صفوي است كه نمونه زيباي آن گچبري سر در و سقف ايوان ورودي مي باشد.

گنبد بقعه از نوع گنبدهاي ارچين به فرم پلكاني شكل است. اين نمونه گنبد از نمونه گنبدهاي خاص بومي منطقه مي باشدكه اختصاص به مناطق گرم و مرطوب دارد.كه از اين نظر قابل مقايسه با گنبد بقعه دانيال نبي در شوش مي باشد.

 

بند شرابدار

شماره ثبت در فهرست ملی: 4218

بند شرابدار در جنوب شوشتر و بر روي شاخه اي از نهر داريون موسوم به نهر رقت به صورت شرقي- غربي قرار گرفته است. نهر رقت كه از انشعابات نهر داريون است بعد از گذر از پخشاب داريون يعني بند خاك به پل بند لشكر رسيده و با عبور از آن و بعد از گذر از چند بخش به بند شرابدار مي رسد. اين سازه را بين دو بناي آبي مهم پل بند لشكر و پل بند ماهي بازان شاهديم كه در ضلع جنوبي آن قسمتي از حصار شهر قرار گرفته است.

بند شرابدار با دو انحناء در ضلع شرقي و غربي به طول 35 متر، عرض  2متر و ارتفاع 1متر مي باشد. مصالح بكار رفته در بند شامل سنگ لاشه و ملات ساروج است ساختار زير بند ماسه سنگ يكپارچه مي باشد كه بند بر روي آن قرار گرفته است. بدنه بند شرابدار بوسيله ملات ساروج پلاستر شده است كه همين امر باعث جلوگيري از فرسايش بويژه هوازدگي اثر گرديده است.

اين بند با بالا آوردن سطح آب به منظور سيراب كردن قسمتي از اراضي كشاورزي و باغهاي اطراف كاربري داشته است.