جمعه ، 31 شهريور 1396
 
 
توقف
منوی پایگاه تخت جمشید
معرفی پایگاه تخت جمشید

مقدمه و معرفی تخت جمشید

 

آثار تخت جمشید بقایای کوشک شاهی پادشاهان هخامنشی است که در ناحیه جنوبی ایران در 50 کیلومتری شرق شیراز و حاشیه شرقی شهرستان مرودشت از توابع استان فارس و در دامنه کوه مهر واقع شده . این اثر به نامهای تخت جمشید ، پارسه و پرسپولیس شهرت دارد ولی بر اساس سنگ نبشته های سه زبانه خشیارشاه در دروازه ملل و الواح گلی یافت شده از برج و باروی تخت جمشید نام اصلی آن پارسه برگرفته از ایالت و قوم پارس می باشد تخت جمشید و یا پارسه که در سال 518 قبل از میلاد به فرمان داریوش بزرگ کارهای ساختمانی و ساخت و سازش آغاز شد بر روی صفه ای سنگی بنا شده که کمی بیش از 125 هزار متر مربع وسعت دارد و خود صفه بر فراز و متکی به صخره ای طبیعی است که از سمت شرقی به کوه رحمت متصل است. شکل این بنای باشکوه یک چهار ضلعی بنظر می آید که 455 متر در جبهه غربی و 300 متر در طرف شمالی و 430 متر در سمت شرقی و 390 متر در جهت جنوبی طول دارد و ارتفاع فعلی این تختگاه از سطح اطراف حدود 15 متر است عمده ترین کارهای ساختمانی این بنا در زمان پادشاهانی چون داریوش بزرگ – خشایارشاه – اردشیر اول و اردشیر سوم انجام گردیده و بنا بر روایت حدود 120 تا 170 سال طول کشیده تا بنا با وضعیت قابل قبول احداث و آماده گردد اجزاء عمده تخت جمشید که ذیلاً شرح توصیف آنها خواهد آمد شامل صفه یا تختگاه  - پلکان ورودی – دروازه ملل – کاخ آپادانا – کاخ تچر – کاخ هدیش – کاخ صد ستون – کاخ نیمه تمام – خزانه شاهی – کاخ شورا یا سه دروازه – کاخ ملکه (‌اندرونی ) و یا حرمسرا ی خشیارشاه و یا کاخ مشکوی -  برج و باروی حفاظتی و سیستم آبراهه های زیرزمینی – مجموعه بناهای برزن جنوبی – چاه سنگی – آرامگاههای اردشیر سوم و دوم در کوه رحمت – کاخ ج کاخ ه – میباشند که در ادامه به توصیف آنها میپردازیم .

تختگاه

همانطور که قبلاً هم اشاره گردید مجموععه کاخها و بناهای ساختمانی تخت جمشید بر روی صفه ای سنگی به ابعاد 454 در 300 و 430 در300 متر و ارتفاع حدودا" 15 متر برآورده شده است . زمانی که فرمان ساخت و ساز این مجموعه بفرمان داریوش بزرگ آغاز شد پس از انتخاب محل ابتدا حجاران و سنگ تراشان اقدام به تسطیع و هموار سازی پی بناها که برآمدگی طبیعی و پیش آمده بخشی از کوه رحمت بود نمودند و این تخت بسیار بزرگ را که بیش از 5/12 هکتار وسعت دارد آماده نمودند و مطابق نقشه معماران بخش بزرگی از یک دامنه نا منظم سنگی را تراشیده و کوتاه و صاف کردند و و گودیها را با خاک و تخته سنگهای گران وزن انباشتند قسمتی از نمای صفه را از صخره طبعی تراشیدند و بخشی دیگر را با تخته سنگهای کثیرالاضلاع کوه پیکری که بدون ملاط بر هم گذاشتند بر آوردند و برای اینکه این سنگ های بزرگ بر هم استوار بمانند آنها را بست های آهنی دم چلچله ای بهم پیوستند و روی بستها را با سرب پوشاندند . بنابراین عمده ترین مصالح در این قسمت از کار سنگ بوده که یا از سنگهای آهکی خاکستری رنگ استخراجی از کوه و تپه های سنگی اطراف تختگاه و یا از سنگهای آهکی سیاهرنگ شبیه مرمر که از کانهای مجد آباد در 40 کیلومتری غرب تختگاه آورده احداث شده .

پلکان ورودی

راه ورود به صفه یک جفت پلکان قرینه است که در دیوار غربی نزدیک به گوشه شمالی تعبیه گردیده در اینجا در جلوی دیوار محوطه ای به طول 5/10 متر و پهنای 7 متر را ابتدا به اندازه 10 سانتیمتر از سطح دشت بالاتر با تخته سنگ های بزرگ حجاری شده بالا آورده و سپس در امتداد اضلاع کوتاه تر آن دو ردیف پلکان بالا آورده اند هر پلکان 63 پله دارد و به پاگردی وسیع منتهی میشود سپس 180 درجه پیچیده و در جهت مخالف ردیف نخستین 48 پله دیگر می خورد و در ارتفاع نزدیک به 12 متری زمین به بالا صفه میرسد . هر پلکان بر رویهم 111 پله دارد که هر کدام 90/6 متر طول 38 سانتیمتر عرض و 10 سانتیمتر پاخیز دارد . کناره پلکانها دارای جان پناهی از کنگره های چهار پله ای زیبایی بوده که تاقچه ای مستطیل شکل در آنها درآورده و هر کدام 64 سانتیمتر ارتفاع دارند بنظر میرسد این کنگره ها نمودار دژهای پارسیان و فرورفتگی وسط آنها نمایانگر دروازه دژها بوده است .سنگهای آهکی که در ساختن این پلکان توامان به کار رفته نا منظم و بسیار بزرگ اند و بدون ملاط بر روی هم چیده شده و با بستهای تقریبا" مستطیل شکل پیوند خورده اند که این نوع تراش سنگها بیشتر خصوصیات دوره خشایارشاه را نشان میدهد و به احتمال خیلی زیاد این پلکانها در زمان این پادشاه احداث شده اند . از هر تخته سنگی چهار یا پنج پله درآورده اند که همه اکنون بسیاری از این پله ها بر اثر عبور و مرور و عوامل جوی و آب و هوائی ساییده و یا شکستگی پیدا کرده اند لازم به ذکر است که علاوه بر این پلکان که در اصل در دیوار جنوبی تختگاه تعبیه شده بوده و احتمالا" در زمان خشایارشاه از نمای جنوبی به گوشه غربی منتقل گردیده یک در و یا راه فرعی کوچک به طرف شمال غرب وجود دارد در اینجا فرصت نشده که سنگهای آهکی کوهپایه پشت صفه را بردارند و از آنجا براحتی میتوان بر روی صفه گام نهادند .

دروازه ملل

در شرق جلوخان پلکان ورودی و به فاصله 22 متری از لبه صفه کاخ کوچکی است که دروازه همه ملل نام دارد زیرا که نمایندگان همه اقوام تابع کشور ایران بدان وارد شده و سپس بسوی کاخهای بار می رفته اند این بنا مشتمل بر یک تالار مرکزی چهار ستونی با دیوارهای خشتی ستبر ، سه درگاه عظیم سنگی است که سقف بنا را نگه می داشته اند . تالار 5/612 متر مربع وسعت و هر ضلعش 75/24 متر و بامش 18 متر از سطح جلوخان پلکان ورودی بلندتر بوده ستونهای سنگی این بنا کمی بیشتر از 5/16 متر ارتفاع داشته و دوتای آنها در سال 1965 سرپا بوده و یکی دیگر را هم با خورده ریزه های دو ستون دیگر در سال 1344 ه . ش گروه تعمیراتی تخت جمشید به سرپرستی ژوزپه تیلیا و همسرش برپا و کامل و مرمت نمودند و در حال حاضر کاملترین ستون در تخت جمشید میباشد . ستونهای این تالار از چند قسمت درست شده اند ، زیر ستون بصورت زنگوله یا شیارهای عمودی و به اصطلاح قاشقی شکل که بر فراز آن یک سنگ چرخ مانند که بدان شالی ستون میگویند سپس قلمه ستون است که بصورت استوانه ای شیاردار و رفیع برفراز شالی نهاده شده آنگاه گل ستون می آید که خود شامل نقش برگ ها و غنچه های دوازده پر گل نیلوفر آبی و برگهای طوماری و پیچکی نخل آراسته است و قسمت چهارم سرستون است که به شکل گاو زانو زده دو سر پشت به پشت داده است که با گل و برگ تزئین شده است که برفراز سر ستون یعنی میان سر و گردن گاوهای پشت به پشت داده سر یک شاه تیر قرار می‌گرفته است.

درگاه غربی و شرقی هر کدام 10 متر ارتفاع و 82 /3 متر پهنا دارند اما درگاه جنوبی ارتفاع بیشتر داشته و بر خلاف آنها ساده و بی نقش بوده است در دو جانب درگاه غربی دو گاو نر عظیم جرزهای درگاه را بر پشت خود نگه داشته . روی آنها به سمت غرب و دشت و پاهای جلویی شان برسکوئی که 5/1 متر از کف درگاه ارتفاع دارد نهاده شده این نوع گاوان دروازه بان در هنر آشوری سابقه داشته و بر خلاف نمونه آشوری که پنج پا دارند اینها دارای چهار پا هستند و حالت حرکت در آنها وجود دارد تزئینات و آرایش گاوان این دروازه شامل ریشی بلند و مستطیل شکل با گلهای دوازده پر و غنچه نیلوفر آبی بر روی سینه پهلوها، کپل ، شانه و مازه هر کدام رشته های بسیار باریک مجعد مو نمودار است و حلقه ای از گلهای دوازده پر به گردن هر کدام آویخته است.

 در بالای سر این دو گاو و در جبهه درونی درگاه بصورت قرینه سنگ نوشته ای از خشایارشاه به سه زبان فارسی باستان ، عیلامی و بابلی وجود دارد که در آن خشایارشاه ضمن توصیف و تعریف اهورامزدا خدای بزرگ هخامنشیان گفته که شاهی را او به من داد و مرا سرور و آقا نمود و در پایان اشاره کرده که این دروازه همه ملل را من به توفیق  اهورامزدا ساختم و همچنین دیگر بناهای زیبا در پارسه را من و پدرم برآوردیم . بمرور زمان بسیاری از سیاحان ، باستان شناسان و بازدیدکننده گان اسم و رسم خود را در این درگاه روی سنگها حک کرده و به یادگار گذاشته اند که از جمله آنها کارستن نیبور در سال 1765 میلادی ، کاپیتان جان ملکم سال 1800 میلادی و جیمز موریه سال 1810 میلادی را میتوان نام برد . 

از درگاه غربی که بگذریم وارد اتاق بزرگ چهار ستونی می شویم که دور تا دور آن سکویی به پهنای 52 سانتیمتر و ارتفاع 52سانتیمتر ساخته شده از سنگ سیاهرنگ نیک تراشیده تعبیه شده و محل نشیمن میهمانان و نجبای بوده که به این تالار و یا اتاق انتظار وارد می شده اند . نماهای درونی دیوارهای این اتاق با کاشی های رنگین ، سبز ، آبی و نارنجی تزئین شده بوده که گلهای دوازده پر و ردیفهای از نخل و تزئینات دیگر را نشان می داده اند .

درگاه جنوبی این تالار به سمت حیاط شمالی کاخ آپادانا باز میشده و 12/5 متر پهنا دارد و به کلی از سنگ ساخته شده بوده این قسمت دارای در دو لنگه بوده که به سمت داخل تالار باز میشده و هنوز جای پاشنه های سنگی آن در محل موجود است و علاوه بر آن یک در کوچک فرعی داشته که در مواقع غیر نیاز از آن استفاده میشده این درگاه مسیر ورود گروههای هدیه آور و اقوام ملل تابعه و دیگر میهمانان به سمت کاخ آپادانا بوده و مصالح ساختمانی این بنا سنگ ، خشت ، آجرهای سنگی و چوب بوده . درگاه شرقی همان وضع و اندازه درگاه غربی را دارد و بجز اینکه بجای گاوهای دروازه بان ابوالهول هایی با سر انسان و تنه گاو و بالهای عقاب جرزهای درگاه را بر پشت نگه داشته اند بر این سرها تاج بلندی به شکل استوانه دیده میشود که در بالا و پائین دو نوار مزین به گلهای دوازده پر دارند از نوار پائینی سه جفت شاخ بطور موازی روئیده و عدد 8 را درست کرده اند . بالها بصورت داس و با پرها و شاه پرهای شکوهمند موازی نمودار گشته اند روی این ابوالهولها به سمت کوهستان و خیابان معروف به سپاهان که 92 متر طول و 70/9 متر پهنا دارد میباشد و احتمالا" این درگاه راه خروج بزرگان پارسی و ایرانی و نظامیان از طریق خیابان گفته شده به سمت کاخ صد ستون بوده . در جنوب دروازه ملل و حیاط شمالی آپادانا تخته سنگ بزرگ حوض مانندی به طول و عرض 85/4 در 68/5 و ارتفاع 2 متر وجود دارد که بصورت نا منظمی تراشیده شده و احتمالا" میخواسته اند آنرا چند قسمت کرده و برای سردر یا شالوده دیوارها مورد استفاده قرار دهند .

کاخ آپادانا

این کاخ که با شکوهترین و عالیترین و وسیعترین ساختمان های تخت جمشید و متعلق به داریوش و خشایارشاه است شامل یک تالار مرکزی چهرگوش 36 ستونی و سه ایوان در جهات شمالی و غربی و شرقی هر کدام با 12 ستون و چهار برج در چهار گوشه بیرونی تالار و یک رشته اتاق های نگهبانی در جنوب میباشد . بنای آپادانا به دست داریوش بزرگ آغاز و توسط پسرش خشایارشاه به اتمام رسید . سطح این کاخ حدود 3 متر از کف حیاط های شمالی و شرقی خود و دروازه ملل بلندتر ساخته شده و در بیشتر قسمتها متکی به سنگ کوه است . برای رفتن به درون کاخ دو پلکان دو طرفی یکی در شمال و دیگری در شرق درست کرده اند که با نقوش زیبا و کتیبه های با شکوهی مزین گردیده اند و اینک شرح قسمتهای مختلف کاخ : تالار مرکزی آپادانا بصورت مربع شکل و ابعاد آن 5/60 در 5/60 متر و شامل 6 ردیف ستون 6 تایی با ارتفاع بیش از 20 متر میباشد . وسعت و شکوه این تالار در تاریخ هنر قدیم بی سابقه بوده بطوری که گنجایش پذیرایی از ده هزار میهمان را داشته هر یک از ستونهای این تالار مرکب است از سر ستون گاو دو سر و گل و بوته زیر آن و ساقه استوانه ای شیاردار و زیر ستون مکعبی شکل دو تکه که سنگ کوچکتر بر فراز سنگ بزرگتر استوار است و خود زیر شالی چرخ مانند نصب شده است . سقف وسیع و سنگین تالار بر روی الوارهای گران از جنس سدر و سرو استوار و برای آنکه باران بام را خراب نکند درون دیوارهای خشتی راه آبهای قائم با آجر و ملاط قیر ساخته تا آب باران را به مجاری زیرزمینی برساند دیوارهای این تالار همه به پهنای 32/5 متر و از خشت های خام  13 در 33 در 33 سانتیمتر  ساخته شده که با ملاط گل و آهک بهم چسبانده اند . مصالح عمده این تالار ( کاخ ) سنگ ، خشت ، چوب و گل و گچ است که از گچ و گل خصوصا" گچ برای تزئین و پوشاندن بدنه های درونی و کف تالار استفاده شده .  دو درگاه قرینه تالار را به ایوان های شرقی و غربی و درگاه و دیگر تالار را به ایوان شمالی پیوند می داده که دارای در و دروازه بوده اند در دو سوی جنوب تالار دو درگاه دیگر تالار را به انبارها و یک حیاط رواق دار متصل می کرده در چهار گوشه همین تالار بوده که داریوش نام و نشانی خود و نیکویی و وسعت ایرانشهر را بر چهار لوح زرین و چهار لوح سیمین به سه زبان پارسی باستان ، عیلامی و بابلی حک و جاسازی نموده .

ایوان غربی کاخ آپادانا حدود 25 در 60 متر ابعاد و دارای دو ردیف 6 تایی ستون جمعا" 12 ستون به ارتفاع 19 متر است که قسمتهای اصلی ستون شامل یک زیر ستون زنگوله ای شکل مزین به گلبرگ های موازی به ارتفاع 5/1 متر یک ساقه استوانه‌ای شیاردار به ارتفاع 63/15 متر و یک سر ستون بشکل گاو دو سر که رو به شمال و جنوب می نگریسته به ارتفاع 10/2 متر دیوار خشتی پهنی که دو درگاه در آن وجود داشته این ایوان را از تالار مرکزی جدا میکرده و در جهات شمالی و جنوبی ایوان دو برج از چهار برج اشاره شده قرار داشته . دیوار غربی صفه در قسمت زیربنای این ایوان کامل نشده و کمی ناهنجار می نماید و حالت یک پیش بست نا تمام را دارد علت این امر عقب بردن دیوار صفه به مقدار 18 متر بمنظور ساخت همین دو برج و یا کاخ کوچک می باشد مصالح این ایوان هم سنگ ، خشت و چوب و مواد تزئینی همانند گچ رنگی بوده است.

ایوان شمالی این کاخ 25 در 60 متر ابعاد و 1500 متر مربع وسعت دارد و سقف آن متکی بر دو ردیف 3 تایی ستون به ارتفاع 19 متر بوده و ترکیبات ستونهای آن همانند دروازه ملل شامل یک زیرستون زنگوله ای شیاردار ، ساقه ستون استوانه ای قاشقی و گل ستون مزین به برگ های طوماری و پیچکی نخل آخر سر ستونی به شکل گاو دو سر که روی آنها به سمت شرق و غرب میباشد این ایوان از طریق دو درگاه بزرگ دروازه دار به تالار مرکزی راه داشته و همچنین از طریق یک پلکان سنگی دو طرفه به حیاط شمالی آپادانا و دروازه ملل راه دسترسی به آن بوده که در توضیحات ایوان شرقی به شرح جزئیات نقوش آن پرداخته میشود .

محوطه جنوبی آپادانا شامل یک رشته اتاقهای دراز و انبار مانند میباشد که همه آنها را دهلیزهایی بهم می پیوسته و دو درگاه تالار مرکزی به درون دو دالان بزرگ که شمال آن محوطه را در بر میگرفته باز میشده و هر دالان در مرکز با دو دهلیز عمودی به یک حیاط رواقدار با 13 عدد ستون شبیه ستونهای ایوان شمالی به ارتفاع 5 متر راه داشته این قسمت را ایوان شاهان خوانده اند زیرا به تالار مرکزی آپادانا ، تپه مرکزی تخت جمشید یا کاخ ج ، کاخ هدیش و کاخ سه دروازه راه داشته و شاه می توانسته از طریق این دهلیز ها بی آنکه کسی متوجه شود هر وقت بخواهد به کاخهای یاد شده و یا تالار مرکزی آپادانا در آید .

عمده مصالح این قسمت چوب ، خشت و آجر و مواد تزئینی بوده  . ایوان شرقی آپادانا که شکوهمندترین  و پر اهمیت ترین قسمت آپادانا و شاید همه تخت جمشید میباشد 5/60 متر طول و 25 متر عرض دارد و اصلا" دوازده ستون یعنی دو ردیف شش تایی داشته که امروزه شش عدد از آنها باقیمانده که از این تعداد یکی هم بازسازی شده میباشد .  این ستونها از نظر شکل و ارتفاع مانند ستونهای ایوان غربی اند فقط سر ستونهای این ایوان بشکل شیر دوسرند و نسبت به ستونهای ایوان غربی از پرداخت و ظرافت بیشتری برخوردارند در شمال و جنوب این ایوان هم دو برج و یا کاخ کوچک زیبا و به احتمال زیاد دو طبقه وجود داشته و ایوان از طریق درگاهی به تالار مرکزی و از طریق پلکان دو طرفه زیبایی به حیاط شرقی آپادانا و قسمت شمالی کاخ ملکه و کاخ سه دروازه و تالار تخت ارتباط می یافته این پلکان دو طرفه که نمونه آن در قسمت شمالی آپادانا هم موجود است و از نظر نقش و نگار و اسلوب ساخت و ابعاد و اندازه همانند هم میباشند 81 متر طول و دیگری که جلومتر است 27 متر طول دارد و 3 متر از حیاط شرقی بالاتر است این پلکان و پلکان شمالی دارای نقش های زیادی است که از زیباترین کارهای هنری هخامنشیان است .  طرح قسمت جلویی این پلکان ها بشکل ذوزنقه متساوی الساقین است . که دو پلکان قرینه 30 پله ای دارد و لبه  آنها جان پناهی مکمل به کنگره های چهار طبقه ای آراسته به تاقچه های درونی و بیرونی دارد . دو طرف  هر پله نقش سربازی در جامه درباری پارسی با کلاه ترک دار استوانه ای  قبا و دامن چین دار مجهز به کمان  دان ترکش و نیزه به حالت ایستاده رو به پله جلویش در وضعیت نیم رخ حجاری شده است . این گروه از سربازان پاسبان و دژداران هستند که در هنگام برگزاری مراسم هر کدام در یک سوی پله ای ایستاده نمای بیرونی این قسمت شامل یک مجلس مرکزی مستطیل شکل است که 8 سرباز مادی و پارسی به صورت دو گروه چهار تایی روبروی هم با حالت ایستاده و نیزه بدست از فضایی خالی که میان آنهاست و برای کندن کتیبه تعبیه شده بوده حفاظت مینمایند در بالای سر اینها یک حلقه بالدار نقش شده که بر روی دو ردیف نخل سایه افکنده دو ابوالهول که بدن شیر و سر انسان و بال عقاب دارند در دو سوی این حلقه نقش شده اند که دست راستشان را به حالت احترام بالا آورده اند و پشت سر این ابوالهولها 9 نخل رعنا در یک صف نمودار شده در دو سوی انتهایی این پیش بست صفحاتی مثلثی وجود دارد که هر کدام با نقش شیری گاو شکن و صفی از درختان نخل و ردیفی سرو که نشانه نیک سالی و عمری طولانی است در یک قاب مستطیلی کلی مزیین به نقوش گلهای لوتوس 12 پر که کادر بندی شده حجاری گردیده اند . نقش شیر گاو شکن که حدودا"  24 بار در تخت جمشید تکرار شده بهترین تعبیرش آمدن نوروز و رفتن زمستان و سرما است که مصادف است با برگزاری جشن نوروز و احیانا" مهرگان و موسم حضور هدیه آوران ملل تابعه در تخت جمشید مهتابی و یا پلکانهای پیش بست عقبی در هر طرف 30 پله دارند که نمای داخلی شان در دو طرف منقوش به تصاویر سربازان سپرداز و نیزه داری است که در جامه پارسی و با ریخت و لباس پارسی در دو صف و مقابل هم ایستاده اند یعنی در هر یک از پلکانها صفی 30 نفری  تشکیل شده که رو به سمت سر پلکان بالا میروند اینها نگهبانان ویژه برج و بارو هستند در پشت سر اینها و خارج از کادر این گروه سه صف از نیزه داران را میبینیم که در صف بالایی 43 نفر در صف میانی 28 نفر و در صف پائینی 20 نفرنقش شده اند و گروهها با نواری از گلها ی 12 پر ار هم جدا گردیده اند هر سربازی نیزه اش را عمودی و با دو دست طوری گرفته که بن گلوله مانندش بر نوک پای جلویش گذاشته شده لباس آنها متحدالشکل و شبیه لباس خوزیها است و بر سر آنها موی بندی که میترا نام دارد قرار دارد با توجه به وضعیت و پوشش خاص این گروه آنها را جزء سربازان جاویدان که همیشه تعدادشان ده هزار نفر بوده شمرده اند که نمونه این گروه را در شوش و بر روی آجرهای لعابدار مکشوفه از آنجا میتوان دید .

پشت سر سربازان جاویدان ردیف بالایی پلکان شرقی گروهی از خدمه شاهی در حرکتند نخست یک حاجب ( پرده    دار ) با لباس مادی یعنی کلاه نمدی و گرد ، نیم تنه چسبان و تنگ چرمین و نیم چکمه می آید که در یک دست عصا دارد که نشانه منصب اوست و دست دیگر را بر روی دست اولی انداخته پس از وی چهار مهتر در جامه مادی می آیند که هر یک از اینان شلاقی به یک دست گرفته و قالیچه تا شده آراسته ای زیر بغل دارند و نفر چهارم کرسی پادشاه را که چهار پایه است به پشت بسته می آورد . پشت سر این گروه یک پرده دار دیگر با گوشواره ، دستبند و عصا در جامه مادی می آید و سپس سه مهتر در جامه همانند وی که هر یک اسبی را می آورد که بسیار آراسته و آرایش گردیده اند انگار یک حاجب دیگر شبیهه خوزیها دارای خنجر سه دنده ای و عصای پرده داری  نقش شده که با یک دستش دو گردونه را هدایت میکند . این گردونه ها شامل اتاقکهای کوچک سر تا پا پوشیده متصل به دو چرخ بزرگ متکی بر محور میباشد که با دو نریان کشیده میشوند هر کدام یک گردونه ران با لباس پارسی اما موی بند خوزی دارند که کالسکه ها را هدایت میکنند شکی نمیماند که این گروه خدمه اسباب و لوازم و ستوران و گردونه های پادشاه را می آورند . پشت سر نگهبانان شاهی در دو ردیف پائینی دو صف از بزرگان ایرانشهر می آیند و همه یکی در میان جامه مادی و پارسی پوشیده اند که یقینا" این دو صف 32 نفری نماینده نخبه ترین صاحب منصبان درباری در لباس پارسی ونظامی در لباس مادی هستند که به میهمانی شاه میروند . همه آنها کلاه بلند ترکدار و استوانه ای و گرد و بدون ترک دارند . ریش همه آنها بلند گوشواره ، دستبند و طوق دارند و در گوش آنها حلقه میباشد که همه اینها نشان از مقام و موقعیت بالا و برجسته  آنها دارد حالت این بزرگان خشک و تشریفاتی نیستند و در دست بیشتر آنها گل و یا غنچه ای شبیهه نیلوفر وجود دارد و اکثرا" نیزه و کماندان با خود دارند در پشت سر این مجلس و قرینه آن در پلکان شمالی فضایی به یک سنگ نبشته سه زبانه اختصاص داده شده که بفرمان خشایارشاه کنده شده و در آن پادشاه پس از ستایش اهورامزدا خود را معرفی میکند و میگوید که این سرا و یا بنا را من به تائید اهورامزدا ساختم باشد که اهورامزدا من و کشورم را و هرآنچه را که ساخته ام بپایاد . 

از این سنگ نبشته بر می آید که ساختمان آپادانا که در زمان داریوش و در حدود سال 515 قبل از میلاد آغاز شده بود در روزگار خشایارشاه به پایان رسیده است پس از این کتیبه قسمت سه گوش مانندی قرار دارد که  به نقش شیر گاو شکن و ردیفی از درختان نخل و سرو که توصیف آنها قبلا"آمد مزین شده .

 

پس از اینها و در قسمت مثلثی عقب ابتدا سنگ نبشته خشایارشاه به زبان پارسی باستان حک شده که در آن خشایارشاه پس از مدح و ستایش اهورامزدا و سخن از خود از اهورامزدا خواسته که آنچه را وی به تایید او ساخته بپاید و کشورش را حفظ کند بعد از آن نقش شیر گاو شکن و در درختان نخل تکرار شده . بر اساس تحقیقات و بررسیهای خانم و آقای تیلیا دو مجلس بارعام شاهی با نقش خشایارشا و ولیعهد و رئیس تشریفات که یکی در موزه ملی تهران و دیگری در خزانه تخت جمشید موجود است در واقع متعلق به قسمت میانی پیش بست اولی پلکانهای شرقی و شمالی آپادانا بوده که پس از خشایارشاه بنا به دلایلی از جای اصلی خود کنده و به خزانه منتقل گردیده اند و صحنه های امروزی جایگزین آنها گردیده اند . بطور کلی عمده مصالح مورد استفاده در کاخ آپادانا و قسمت های آن سنگ ، خشت ، آجر ، گچهای رنگین ، چوب بوده .

کاخ تچر

این کاخ که به کاخ اختصاصی داریوش و آئینه خانه شهرت دارد و جزء اولین کاخهایی است که بر روی صفه ساخته شده در جنوب آپادانا و غرب کاخ هدیش واقع شده و حدود 3 متر از کف آپادانا و حیاط مجاورش بلندتر است . طرح آن بصورت مستطیل یا محور طولی شمالی جنوبی است که 40 متر طول و 30 سانتیمتر عرض دارد . و عبارت است بر یک تالار مرکزی 12 ستونی و اتاق های کوچک جانبی و دو اتاق مربع شکل هر کدام چهار ستون و یک ایوان 8 ستونی در جنوب که به اتاق های جنبی راه داشته یک پلکان دو طرفه در جنوب بنا قرار دارد که بر بدنه آنها نقوش افرادی که بره و خوراکی و ظروف آشپزخانه حمل میکنند نقش شده سرشان با شال و یا باشلقی پوشیده شده در قسمت میانی و طرفین تمامی این پلکان نقوش و مجالسی نقش گردیده اند، در مرکز و قسمت فوقانی حلقه بالدار یا فر ایرانی را می بینیم که دو ابوالهول با سر انسان و بدن شیر و بال عقاب از آن محافظت می کنند و در پشت سر اینها نقش شیر گاو شکن و ردیف درختان نخل وجود دارد . زیر این صحنه دو گروه جمعا" 18 نفری مقابل هم با کمان و نیزه و با پوشش پارسی از کتیبه ای محافظت می نمایند این کتیبه بزبان پارسی باستان و دو تای دیگر به زبان عیلامی و بابلی در طرفین این دو گروه حک شده که به نام خشایارشاه است و در آن خشایارشاه پس از ستایش اهورامزدا خود و پهناوری کشورش را میشناساند  و در آخر از میخواهد که ساخت و ساز خود در تچر و هر جای دیگر را به کمک دیگر ایزدان بپایند . این کتیبه در جرزهای جنوبی ایوان کاخ دوبار دیگر تکرار شده . تاقچه های این کاخ از سنگهای یکپارچه ساخته شده و چون ستونهای آن از چوب بوده چیزی از آنها بجای نمانده ، تالار مرکزی شش در داشته که به رختکنها و ایوان و اتاقهای جنبی باز میشده و در آن کتیبه ها و سنگنبشته های زیادی از شاپور دوم ، عضدالدوله دیلمی ، بهاالدوله دیلمی ، علی آق قویونلو و خود داریوش و خشایارشاه بجای مانده تا جایی که به آن موزه کتیبه هم میگویند ،  یک پلکان دو طرفه دیگر در قسمت غربی بنا قرار دارد که در زمان اردشیر سوم به زبان پارسی باستان در قسمت میانی نقر گردیده و در آن شاه پس از ستایش اهورامزدا و توصیف بزرگی و عظمت آن دودمان خودرا بر شمرده و تاکید کرده که این بخش از بنا را وی ساخته و از اهورامزدا خواسته که آنرا و کشورش را و هر آنچه که در آن ساخته بپاید .

 کف اتاقهای این کاخ با فرش قرمز رنگ پوشیده شده بوده و به جهت صیقلی بودن سنگهای آن به تالار آینه معروف است . بر درگاههای کاخ نقش داریوش با تاج کنگره دار در حالات مختلف حک شده مصالح عمده در این کاخ سنگ چوب خشت رنگ و کف فرشهای رنگین است . و آب پشت بام از طریق ناودانها در راه آبهای تعبیه شده در دیوارها به سیستم دفع آب زیر صفه متصل و ارتباط می یافته در قسمت جنوبی این کاخ حیاطی موجود است که دیوارهای شرقی و جنوبی آندارای پلکانهای مشابه اند و با نقوش پلکان جنوبی این کاخ همخوانی دارند . و از طریق آنها میتوان به راحتی به حیاط شمالی هدیش و کاخ ه و ج  گام نهاد .

کاخ هدیش یا کاخ اختصاصی خشایارشاه: این کاخ در شرق کاخ ه و جنوب تپه مرکزی واقع شده بنا به روایت کتیبه این کاخ این بنا هم به دستور داریوش آغاز و توسط خشایارشاه تکمیل گردید . این کاخ حدود 18 متر از سطح دشت بلندی و ابعاد آن 55 در 40 متر و به مساحت 2550 متر مربع میباشد . دارای دو پلکان دو طرفه در جهات غربی و شمال شرقی است که به حیاط تچر و حیاط کاخ د و  سپس تالار شورا راه می یافته در سرتا سر جنوب کاخ بالاخانه یا ایوانی با لبه های کنگره دار وجود دارد که در جانب شرق و غرب آن دو پلکان باریک آنرا به قسمت غربی حرمسرا متصل مینماید قسمت اعظم کاخ را یک تالار مربع شکل به ابعاد 36/5 در 36/5 متر که شامل 6 ردیف ستون  شش تایی می باشد  تشکیل میدهد و در شمال این تالار ایوانی 12 ستونی (دو ردیف 6 تایی ) وجود داشته که توسط دو درگاه بزرگ به تالار راه داشته و یک در دیگر هم تالار را به بالاخانه باریک جنوبی میپیوسته . در طرفین شرقی و غربی تالار مرکزی دو دستگاه ساختمان مرکب از اتاق نگهبانان اتاق چهارستونی ، کفش کن و برج محافظ وجود داشته که دو در بزرگ تالار را به این اتاقهای جنبی میپیوسته و یک رشته آب در رو زیر زمینی.آب بام را به راه آب زیر کاخ هدایت میکرده . بر درگاههای بزرگ نقش خشایار شاه با تاج صاف بدون کنگره دیده میشود که زیر چتر شاهی و پیشاپیش چتردار  حوله دار و مگسپران دار به درون میرود و یا بیرون می آید و بر لباسش خطوطی حک شده . که وی را معرفی مینماید .  بر جرزهای شمالی ایوان کتیبه سه زبانه مفصلی حک شده که متن آن مشابه کاخ تچر است . جبهه های درونی پنجره های این کاخ با نقوش اشخاصی که بزکوهی و حیواناتی مثل آنر و یا ظروفی را حمل میکنند نقش گردیده اند . مصالح اصلی این بنا هم سنگ چوب و تزئینات داخلی بوده .  و چون ستونهایش از چوب بوده چیزی از آنها نمانده .

کاخ ه

در جنوب حیاط تچر بقایای سنگی بنایی با دو پلکان منقوش به صورت نیمه ویران وجود دارد که دو گروه نیزه دار پارسی هر گروه 16 نفر مقابل یکدیگر را در دو سوی کتیبه ای به زبان فارسی باستان نشان میدهد که پشت سر هر گروه همان کتیبه مجددا: تکرار شده این کتیبه ها مانند کتیبه اردشیر سوم بر پلکان غربی تچر داریوش است و از این جهت بدیهی است که این پلکان در زمان اردشیر سوم ساخته و جایگاه اصلی این سنگها شمال حیاط هدیش و متعلق به کاخ ج بوده که به دستور  اردشیر سوم جهت ساخت بنایی دیگر به این محل منتقل گردیده و در جایی یک بنا در اصل بنای دیگر با پلکانی بسیار منقوش و مزین به تصاویرسی گروه هدیه آور قرار داشته که به دستور خشایارشاه و اردشیر اول احداث شده لبه های غربی و جنوبی این بنا ( روی لبه صفه ) کنگره های مکمل به دو مخروط که حالت شاخ و کله  گاوی نر  بدانها میدهده داشته .

کاخ ج

این کاخ در جنوب محوطه جنوبی آپادانا و شمال حیاط شمالی هدیش و بر بلندترین جایگاه صفه جای دارد که دیوار خشتی ضخیمی  آنرا احاطه کرده بوده از این بنا چیز زیادی نمانده فقط در قسمت جنوبی دارای پلکانی زیبا و منقوش به تصاویر سربازان و خدمه حامل ظروف و خوراکی بوده است که بعدها توسط اردشیر سوم کنده و به جنوب حیاط تچر برده شده اند و هنوز تعدادی از بلوکهای سنگی آن در محل اصلی بر جای مانده . یک راهرو باریک و بلند این بنا را از کاخ شورا و آپادانا و تچر جدا میکرده و بنا از طریق حیاط هدیش و پلکانهای شرقی و غربی این حیاط به سایر کاخها راه داشته است . 

کاخ د

در شرق کاخ و حیاط هدیش محوطه روبازی است که در آن چند قطعه شکسته زیر ستون و قلمه ستون  و سنگهای کنده کاری شده یافت شده همچنین در این محل چند رشته دیوار موازی از خشت خام یافت شده که فضای میان آنها از خاک و خرده سنگ و سنگهای دور ریختنی پر شده و به نظر می آید که اینجا را همانند بخشهایی از صفه پر کرده و کوبیده اند تا یک پی محکم و پایدار بوجود آمده و سپس بنای بر روی آن ساخته شود .

کاخ سه دری یا کاخ مرکزی

این کاخ در مرکز تخت جمشید واقع شده و طرح آن چهارگوش است ابعاد آن حدودا" 15/5 در 15/5  متراست و شامل یک تالار مرکزی چهارستونی و سه درگاه شرقی و شمالی و جنوبی است . در اصلی این تالار در دیواره شرقی تعبیه شده که بر دو سمت شمالی و جنوبی آن نقش واحدی از 28 تن از بزرگان ممالک تابع هخامنشیان اورنگ و یا تخت بزرگ پادشاهی را بر دست گرفته اند و به درون تالار میبرند . شاه بر روی کرسی فرمانروایی و بر روی تخت نشسته و پشت سرش ولیعهد نقش شده . مراسم در زیر سایه بان سلطنتی منقوش به نقش شیران غران که در دو سوی حلقه ای بالدار نقش شده اند برگزار شده و این 28 تن حاملین تخت پادشاه که همان اردشیر اول باشد بصورت قرینه و در هر سمت 14 نفر در سه ردیف بر روی هم نقش شده اند و ملیت آنها به ترتیب مادها - خوزیها - ارمنیها - هراتیان - بابلیان - لودیان - رخجی ها - آشوریان - کاپادوکیان - مصریان - یونانیان آسیایی - بلخیان - گنداریان - پارثیان - ساگارتیان - سکائیان - خوارزمیان - هندوان - اسکودراییان – ثنه گوشیها - سکاهای هوم پرست - سکائیها - تازیان - اقوام شرقی ایران - لیبیاییان - حببشیان - و قوم دیگر سکائی میباشند . در بالاترین قسمت درگاه نقش انسان بالدار یا فر کیانی بر فراز سر شاه با حلقه دور کمر و دست های کشیده باز و بال مانند مصور شده . این درگاه به سمت شمالی حرمسرا و یا کاخ ملکه و قسمت جنوبی تالار تخت از طریق پلکانهای سنگی راه میافته .  دیوارهای تالار مرکزی از خشت خام بوده و پوششی از کاشی های  رنگین داشته و دارای تزئینات گچ بری رنگی بوده و سقف تالار بر چهار ستون سنگی استوار بوده که سر ستون آنها زنگوله ای گل برگدار و قلمه ستون شیار دار عمودی با بالاتنه گل و بوته دار و سر ستون گاو و یا دو سر انسان درست شده بوده  در وسط تالار تخته سنگی بطول و عرض 71 در 75 سانتیمتر دیده میشود . که احتمالا" کاربرد نجومی داشته . بر درگاه جنوبی این تالار نقش شاه و چتر دارش نقش شده که در حال بیرون رفتن از تالار به سمت کاخ هدیش است و در اینجا دو ایوان دو ستونی قرار دارد که گرداگرد آن سکوهای سنگی نشیمن مشاهده میگردد و ستونهای کوچک مکلل به سرستون شیر دو سر داشته و پلکان  6 پله ای جنوب این ایوان با نقوش سربازان هخامنشی و پرده دارهای نقش شده بر آن یکی از زیباترین پلکانهادر تخت جمشید میباشد که و سایل خوان شاهی را به سمت کاخهای اختصاصی میبرند درگاه شمالی تالار مرکزی به ایوان شمالی باز میشود و شاه و چتردارش و مگسپران دارش در حال  غیر طبیعی در حال بیرون رفتن از تالار مرکزی و ورود به ایوان شمالی به تصویرکشیده شده است وبرفرازسرشان تصویرفرکیانی بصورت انسانی بالداردرجامه شاهی نموداراست که دریک دستش حلقه ای ودست دیگرش رابه نشانه احترام وبرکت گشوده اطراف این ایوان هم سکوی سنگی تعبیه شده ودوستون سنگی این ایوان همانند ستونهای تالارمرکزی بوده منتهاسرستونی با سرانسان دوپشت داشته انددرقسمت شمالی این ایوان پلکان دوطرفه سی پله ای بسیارزیبایی ازسوی غرب به شرق حیاط اپادانا رابه کاخ وصل میکرده که درجبهه های داخلی دیوارهای این پلکانها نقوش بزرگان ایرانی کنده شده سطوح بیرونی پلکانهاباتصاویری ازسربازان کمان دارونیزه وردرجامه پارسی ومادی ارایش یافته وقسمت میانی شمالی پلکان مجلسی است که نقش یک حلقه بالدارباابوالهولهای محافظ دربالاودوردیف نخل درطرفین وبعدازاینهاشماری ازنجیب زادگان ایرانی نقش شده اند ودرپایین این صحنه مجلس دیگری است دروسط فضایی برای کتیبه تعبیه شده بوده که خالی مانده و در دو سوی فضای خالی دو گروه چهار نفری سرباز روبروی هم نقش شده اند و در دو انتهای مثلثی این بخش از پلکان نقوش شیرهای گاو شکن و درختان نخل تکرار شده در قسمت های بیرونی جبهه شمالی ردیفی از درختان نخل و بعد صحنه شیر گاو شکن و سپس یک فضای مستطیل شکل خالی برای کتیبه و آنگاه سه سرباز کماندار و نیزه ور میبینیم که خود مقدمه گروه دیگری از سربازاند بر جبهه داخلی و جنوبی این پلکان دو گروه چهل تایی از سربازان هخامنشی همه در جامه پارسی و مقابل یکدیگر نقش شده اند که بیست نفر اولشان نیزه ور و سپر بیضوی دارند و 20 نفر دوم تنها به نیزه مسلح هستند نقش های بزرگان ایرانشهر و دیگران بر این پلکان بسیار زیبا و استادانه حکاکی شده و حالاتی چون آزادی در حرکت و شرکت در جلسه و یا جشن را به نمایش گذاشته اند و عمق کار و هنر سنگ تراش در اینجا قابل فهم است از ستونهای سنگی این کاخ چیزی بجز چند تکه مربوط به پایه و قلمه و سر ستون بشکل سر انسان چیز زیادی نمانده و امروزه از آن همه زیبایی و  و ظرافت جزء در قسمت پلکان شمالی مقدار کمی مانده همچنین در قسمت غربی و جنوب غربی این کاخ یکسری اتاق ها و راهروها جهت خدمه و مسیرهای آمد و رفت به سمت کاخهای آپادانا و تچر و هدیش موجود است که دیواره آنها خشتی و بعضا"ستوندار میباشند .

حرمسرا یا کاخ مشکوی یا اندرونی

طرح اصلی این کاخ که آنرا به خشایارشا نسبت داده اند بصورت L لاتین است متشکل از دو ساقه . یکی جنوب کاخ هدیش و دیگری غرب خزانه که هرتسفلد و معمار معروفش کرفتر آنرا بازسازی و هم اکنون بخشی از آن موزه و بقیه قسمت اداری می باشد. علت نامگذاری آن به حرمسرا بخاطر وجود دیوارهای عظیم گلی و خشتی است که آنرا احاطه کرده. این مجموعه شامل چند دستگاه ساختمانی مشابه. هر یک شامل یک تالار چهارستونی و یک یا دو اتاق جنبی بوده که همه توسط دو راهرو  بلند  موازی بهم مربوط می شده اند. در قسمت شمالی ساختمان موجود یعنی فضای فعلی موزه کاخ ملکه قرار دارد که عبارت است از یک تالار دوازده ستونی (3 ردیف 4 تایی) یک ایوان 8 ستونی  یک حیاط خلوت و چند اتاق جنبی و دهلیز که ستونها همگی چوبی و حدوداً 8 متر ارتفاع داشته اند. چهار درگاه اصلی تالار اصلی با نقش هایی از خشایار شاه و خادمان و تصاویری از قهرمانان شیرکش تزیین گردیده اند که در حال وارد شدن و یا خارج شدن از تالار و همچنین نبرد با حیوانی ترکیبی می باشد. دو دریچه سنگی در دیوار شمالی و چهار طاقچه در دیوار جنوبی و در دیوارهای غربی و شرقی تالار هرکدام سه طاقچه سنگی تعبیه کرده اند. ایوان شمالی دواتاق جنبی دارد که مخصوص سربازان بوده و بهمین خاطر بر دیوار درگاه آنها سربازانی با نیزه و سپرنئین نقش شده اند. هرچند که از شواهد امر بر می آید که بازسازی این قسمت از حرمسرا در خلال سالهای 12-1310 درست انجام شده و روی پی قدیمی خود بازسازی شده ولی در بازسازی فضاهای داخلی در پاره ایی قسمتها اصول معماری هخامنشی تا اندازه ایی تعدیل گردیده. مصالح عمده در این بنا سنگ در پی و جرزها و طاقچه ها، خشت خام و چوب و کف فرش رنگی درست شده و از آهک و ماسه و رنگ و استفاده از گچ بوده این بنا از طریق ایوان شمالی موزه و اتاق های واقع در حیاط و پلکان سنگی موجود به کاخها ی سه دروازه، صدستون، آپادانا و از طریق دو پلکان سنگی و آجری جنوب کاخ هدیش به کاخهای هدیش، تچر  و کاخ ج راه داشته و ورود همه کس به آن مجاز نبوده.

در گوشه جنوب غربی قسمت شرقی حرمسرا کتیبه مفصلی به خط و زبان فارسی باستان از خشایارشا یافت شده که حاوی اطلاعات بسیار جالبی است که موضوع آن بدین شرح است

خشایارشا در اینجا پس از تعریف و تمجید از اهورامزدا بعنوان خدای بزرگ و خالق همه دنیا، دودمان خود را شمرده و گفته که من و پدرم بناهای زیادی در اینجا ساخته که همه را به تأیید اهورامزدا ساختم.

خزانه

در شرق قسمت اصلی حرمسرا که اکنون ساختمان اداری می باشد بقایای یک دستگاه ساختمانی بزرگی وجود دارد که توسط دیوارهای خشتی ضخیمی احاطه و با خیابانهای پهنی از همه بناهای اطرافش سوا شده است.

این قسمت در واقع بازمانده گنجینه بزرگ تخت جمشید بوده که توسط اسکندر مقدونی تاراج گردیده. این ساختمان در سه مرحله ساخته و توسعه پیدا کرده و جزء اولین بناهایی می باشد که بر روی صفه احداث گردیده. اولین بخش آن که 60*120 متر طول و عرض داشته در جنوبی ترین قسمت و طولی شرقی غربی داشته و  بدستور داریوش ساخته شده که فقط یک در، در گوشه غربی داشته و شامل اتاقهای کوچک سربازان سه تالار چهار ستونی و یک اتاق 2 ستونه، دو جفت تالار بزرگ شامل 36 ستونی و 24 ستونی و یک حیاط بزرگ روباز در شرق می باشد و از آنجا که جوابگو نبوده خزانه دومی باز در زمان داریوش شامل یک جفت تالار 24 ستونه و یک تالار بزرگ 99 ستونی و حیاطی روباز و رواق دار با چند اتاق و ایوان و راهروهایی در قسمت شمالی بخش قبلی اضافه گردید تا وسعت خزانه 2 برابر گردد. بعدها در زمان خشایارشا و مجدداً بخش دیگری در شمال و جنوب کاخ صد ستون تراشید و آماده و به خزانه اضافه گردید که مشتمل بر یک تالار صدستونی و چند پاسدارخانه  و راهروهای ارتباطی بین بخشهای مختلف خزانه بود. مصالح اصلی خزانه از خشت خام در دیوارها، چوب مورد استفاده بعنوان ستونهای چوبی و پوشش سقف و سنگ جهت پایه ستونهای چوبی و کف رنگی و آجر بوده که هم اکنون تعداد زیادی از پایه ستونهای آن موجود و پی دیوارهای خشتی که کاهگل شده اند طرح و نقشه بنا را نمایان نموده. در حفاریهای سال 1310 ه. ش و بعد از آن اشیاء و اقلام تاریخی مهم و زیادی  در خزانه یافت گردیدند که از جمله یک جفت نقش برجسته که بارعام شاهی را نشان میدهد و متعلق به خشایارشاه و شاهزاده داریوش ولیعهد وی و خدمتکاران و اسلحه داران شاه را نشان میدهد که در اصل متعلق به پیش بست پلکانهای شرقی و شمالی آپادانا بود و در حال حاضر یکی از آنها در موزه ملی و دیگری در خزانه تخت جمشید موجود است ، از مهمترین کشفیات دیگر توسط اشمیت در خزانه یافتن 750 لوحه گلین مهر مانند پخته بوده که بر روی آنها مطالبی درباره کارگران و کارفرمایان ودستمزد اقشار مختلف و جنسیت آنها بخط و زبان عیلامی نقش کرده اند و جورج کامرون آنها را خوانده و ترجمه نموده اندازه هر کدام از این لوحه ها 2 در 4 در 8 سانتیمتر است .

کاخ صد ستون یا تالار تخت :

این کاخ که از حیث وسعت دومین کاخ تخت جمشید است بنای شکوهمندی است که در مشرق حیاط آپادانا و شمال خزانه واقع شده . کاخ دارای یک تالار مرکزی ستوندار با 100 ستون سنگی به ارتفاع 14 متر و ابعاد آن 5/68 در 5/68 متر بشکل چهار گوش میباشد درهر کدام از اضلاع  این چهارگوش دو درگاه بزرگ سنگی منقوش وجود دارد دیوارهای تالار ازاره ای از از سنگ سیاه مرمر نما به ارتفاع 40 سانتیمتر داشته و در هر یک از دیوارها دو دریچه سنگی و دو تاقچه سنگی تعبیه شده . ده ردیف ستون ده تایی سنگی شامل پایه ستونهای زنگوله ای بوته دار ، قلمه ستونهای شیار دار مکلل به گل و بوته مرکب و سر  ستونهای گاو دو سر سقف تالار را بر پا میداشته اند و شواهد امر نشان میدهد کهکاخ را خشایارشاه آغاز و اردشیر یکم به پایان رسانده چهار موضوع بر درگاههای  تالار صد ستون حجاری شده است . یکی صحنه بار عامی است که چهاربار بر هر طرف درگاه شمالی تکرار شده . و در آن شاه اردشیر یکم در بالا در حالت نشسته روی تخت زیر نقش فر کیانی و در پائین 5 ردیف ده تایی جمعا" 50 نفر نقش گردیده اند که تعداد کلی آنها در دو درگاه 100 نفر  میباشد دوم نقوش دو درگاه جنوبی است که موسم اورنگ بری و ورود شاه به تالار را نشان میدهد . که دو گروه 14 نفری در هر درگاه تخت شاه را بر روی دست گرفته و در حالی که نقش فر کیانی در بالا حک شده شاه را وارد تالار مینمایند . جمع کل این نمایندگان 28 نفرند که نماینده همان ملل تابعه میباشند که قبلا" در باره آنها توضیحاتی داده شد .

 و سومین وچهارمین صحنه نقش شاه در حال نبرد با شیر و هیولا در درگاههای شمالی دیوارهای شرقی و غربی است که شاه کاکل شیری را گرفته و با دست دیگرش خنجری در شکمش فرو برده و بر درگاههای  جنوبی دیوارهای شرقی و غربی نبرد شاه با گاوی کوهی و شیری غران نمایانده شده که نمونه این نقوش  در کاخ تچر و حرمسرا ی خشایار شاه وجود دارد در شمال کاخ صد ستون یک ایوان ستوندار دارای دو ردیف 8 تایی ستون جمعا" 16 عدد وجود دارد که ستونهایش درست مانند ستونهای تالار مرکزی کاخ بوده ولی سر ستونهای آنها به شکل انسان دو سر بوده و در حال حاضر یکی از ستونهایش که تعمیر شده موجود است .  در دو طرف شرقی و غربی این ایوان که با تندیس گاوان نگهدارنده تزئین شده دو اتاق جنبی برای سربازان و خدمه کاخ وجود دارد که بر درگاه آنها نقوش سربازان با نیزه و سپر کنده شده که رویشان به طرف درون ایوان میباشد .  مصالح عمده این کاخ سنگ جهت درگاهها و ستونها و طاغچه ها و ازاره ها ، چوب برای ساخت سقف ودربهای ورود و خروج و خشت خام در ساخت دیوارها با پوشش شفته ای رنگین در کف میباشد ، بررسی نقشهای تالار کاخ صد ستون میرساند که اینجا تالار بارعام به معنای اخص نبوده یکه تالار سلحشوران بشمار میرفته و یکصد سربازی که بر درگاههای شمالی نقش شده اند در حقیقت نماد و نماینده یکصد فرمانده عالی رتبه ویژه شاهی بوده اند که هر کدام به یکی از ستونهای تالار این کاخ تشبیه شده اند.  این کاخ از طریق درگاههای متعدد خود به صندوق خانه ها و محل سربازان در قسمت شرقی و خیابان سپاهان و دروازه ملل در قسمت شمالی و خزانه و حرمسرا در قسمت جنوبی و آپادانا و تالار شورا در قسمت غربی براحتی دسترسی داشته .

دروازه نیمه تمام و خزانه نوشته ها ( دیوان سرا ) :

در انتهای خیابان سپاهان و شمال حیاط صد ستون کاخ کوچکی است که چون کارهای ساختمانی اش تمام نشده و همانند دروازه ملل میباشد آنرا دروازه نیمه تمام میگویند این بنا مشتمل است بر یک تالار  چهار ستونی با دو درگاه شمالی و جنوبی و دو اتاق جنبی برای پاسداران ، جرزهای هر دو درگاه را بشکل گاوان بالدار درآورده امافرصت تکمیل را نداشته اند و بعلت نا تمام ماندن اطلاعات گرانبهایی درباره معماری ، پیکرتراشی و نحوه و انتقال سنگها به ما میدهد .   

در در شمال این بنا و مشرف بر دیوار صفه یک سری ساختمانهای خشتی وجود دارد که به گواه اشیاء و مدارک یافت شده در شرق آنها دبیرخانه و یا دیوان سرای شاهی بوده اند . در اینجا حدود 30 هزار لوحه گلین مهرمانند یافت شده که بزبان عیلامی اسناد دیوانی تخت جمشید را بر آنها نگاشته اند این اسناد شامل رسید ، برات و پرداختی ها و دیگر موضوعات می باشد که   که برای بررسی وضعیت اقتصادی ، اجتماعی و مذهبی د.ره هخامنشی بسیار با اهمیت هستند در قسمت غربی این دیوانسرا محوطه وسیعی تا دیوار غربی صفه کشیده شده که آثار برج و بارو و دالان و راهرو دارد و در سالهای 1331 تا 1333 شمسی دو سر ستون عقاب دو سر بسیار زیبا ضمن حفاری از این محل پیدا شدند .

در شرق کاخ صد ستون یک مجموعه ساختمانهای  مشتمل بر راهرویی با محور شمالی و جنوبی و شماری تالار و ایوان با جرزهای مکعبی شکل وجود دارد که به احتمال زیاد جایگاهی برای سلحشوران و سربازان بوده و در همین محل یک راه پله سنگی وجود دارد که دسترسی به سیستم دفع آب زیر صفه را فراهم نموده  در شمال این مجموعه ایوانی و در پشت آن تالاری ستون دار و تعدادی اتاق و انبار قراول خانه وجود دارد که آنها هم متعلق به سربازان  می‌باشند.

 در شرق مجموعه های ذکر شده  خیابانن عریضی بطول 330 متر و پهنای 5/7 متر صفه را از برج و باروی دامنه کوه جدا میسازد که به احتمال زیاد محل عبور گردونه های شاهی و ارابه های نجبا و سپاهیان جاویدان بوده . همچنین در یکی از اتاق های واقع در شرق کاخ صد ستون  7 خشت سنگی نبشته دار سه زبانه از خشایارشا یافت شده و در آنها که فرمانهای شاهی بوده ، خشایارشاه مردم  را از پرستش دیوان منع کرده در سر تا سر تخت جمشید یک سیستم مهندسی دفع آبهای سطحی صفه وجود دارد که بالغ بر 2 کیلومتر طول دارد این سیستم در کلیه کاخها و حیاط ها آثارش پیداست و شروع آن از دروازه ملل بوده . همه مسیر این راه آب در دل کوه کنده و پل پوش شده اند و علاوه بر آبهای روان کوه و حیاط ها آب پشت بامها ی بناها را هم به سمت خروجی در جنوب شرقی صفه هدایت مینموده .

چاه سنگی :

در شرق خزانه و در دامنه کوه بعد از دیوار خشتی موجود آثار چاهی سنگی به عمق 26 متر و ابعاد 70/4 در 70/4 متر در دل کوه کنده اند و در اطرافش جویبارها و راه آبهای تعبیه شده تا روان آبهای کوه به درون این چاه هدایت و ریخته شود تا از سرازیر شدن آن به درون کاخها جلوگیری شود .  این چاه و چند نمونه دیگر مشابه آن در شمال کوه رحمت و نقش رستم در نوع خود شاهکار و بسیار بی نظیر و هنرمندانه ایجاد شده اند  .

آرامگاه شاهی کوه رحمت :

در شمال شرقی و جنوب شرقی چاه سنگی و بطور کلی در شرق تخت جمشید در ارتفاع تقریبی 40 متری آثار دو آرامگاه با شکوه تراشیده شده در دل کوه و یک سری عمارت و اطاقهای خشتی در جلوی اینها وجود دارد که بنا بر شواهد و مدارک یافت شده و بررسی شده به اردشیر سوم و دوم تعلق دارند در جلو ی آرامگاه شمالی یک اتاق دو ستونی با یک ایوان دو ستونه و صندوق  خانه هایی در شمال و  جنوب  و نیز تالارهای 4 ستونی یا یک اتاق جنبی در شمال آن که همگی را بر سکویی 4 متری ساخته شده از سنگهای بزرگ و کوچک درست کرده اند وجود دارد و بعد از اینها فضایی باز وجود دارد که مقدار زیادی از کوه را در آورده و سکوییی از سنگ جلوی آرامگاه درست کر ده اند . نمای هر دو آرامگاه به صورت صلیبی ناقص است و قسمتهای اصلی آرامگاهها به این شرح است . در ساقه بالایی آرامگاه نقش شاه در جامه پارسی با کمان نقش شده که بر روی سکویی سه  پله ای رو به آتش شاهی که بر فراز آتشدانی شعله ور است ایستاده و دست راست را بطرف آتش باز کرده برفراز صحنه نقش انسان  بالدار و یا فر کیانی با حلقه و دست گشوده و در گوشه راست صحنه ماه را بصورت قرصی یا هلال بزرگی در پائین آن میبینیم در دو طرف این مجلس سه جفت بزرگ زاده ایرانی در جامه پارسی و یا مادی نقش شده اند که با خود شاه 7 نفرند و احتمالا" این 7 نفر هفت آزاده پارسی هستند که نمایندگان خاندانهای بزرگ هخامنشی اند پادشاه و آتشدان بر روی تخت بزرگی جای دارند که دو ردیف از نمایندگان ملل تابعه با لباس محلی مخصوص خود تخت را  بر دست نگه داشته بر آرامگاه داریوش بزرگ و آرامگاه  جنوبی تخت جمشید این افراد را با کتیبه های سه زبانه ای که کنارشان نوشته شده اند شناسانده اند .

قسمت عریض و طویل جبهه آرامگاههای  دو گانه منقوش به نمای کاخی است که در وسط دری داشته و در دو سوی آن چهار  نیم ستون و یا ستونهای به دیوار چسبیده با سرستونهای گاو دو سر دیده میشود و نماهای  سرتیرها یا شیران غران منقوش گردیده . در موجود به اتاقی تعبیه شده در دل کوه راه میافته که بطرز زیبایی تراشیده و سقفی هلالی دارد و در زیر آن دو قبر سنگی و در دیگری شش قبر سنگی کنده که جسد شاه و نزدیکان شاه را در خود جای میداده  . در این اتاقها کشویی و خودکار بوده و پس از بسته شدن دیگر باز نمیشده از آنجا که برابر آئین و اعتقادات هخامنشیان و دین زردتشت باد و خاک و آب و آتش از عناصر اربعه مقدس بوده اند لذا اجساد مردگان را ابتدا جای بلندی گذاشته تا گوشت آنها پاک شود و بعد اسکلت بدن آنها را جمع آوری در دخمه ها و این آرامگاهها دفن مینمودند .

آرامگاه داریوش سوم :

در 500 متری جنوب صفه و برزن جنوبی در ارتفاع کمی از سطح زمین آثار یک آرامگاه شاهی دیگر که نیمه تمام مانده بچشم میخورد که با بررسیهای انجام شده در خصوص این اثر آنرا به داریوش سوم که فقط 6 سال پادشاهی کرد نسبت میدهند و بهمین دلیل وقت نشده که آنرا تکمییل نمائید و فقط نمای بالایی و نقش شاه  داریوش سوم حک  شده است .

استحکامات پارسه :

در شمال و شرق تخت جمشید و بر ستیغ کوه یک رشته استحکامات خشتی درست کرده اند تا نگهبان بناها ی درون صفه باشد . زنجیری از برج و باروی خشتی از گوشه شمال شرقی صفه تا حد جنوب شرقی آن کشیده و تمام محوطه دامنه کوهپایه مشرف بر صفه را محصور ساخته اند . اساس آن بدین گونه  بوده که اول  یک  دیوار بسیار بزرگ خشتی با شالوده ای که در قسمت برج ها 19 متر پهنا داشته درست  کرده اند سپس این دیوار بصورت دو یا سه جداره ساخته و بعد درون آنها  را با شن و ماسه و گل و لای پر کرده اند برای ساختن این بارو که 7 متر بلندا داشته از خشت های 13 در 33 در 33 سانتیمتری استفاده و بر سطح دیوار راهرو ی ایجاد و به  فواصل منظم از هم اطاقک های نگهبانی تعبیه شده بود که دارای پلانی چهارگوش و اطاق هایی جهت سربازان بوده و در اطراف آنها  روزنه هایی جهت دید به بیرون و مقابله با حملات احتمالی تعبیه شده بوده . 

برزن جنوبی :

 در دشت جنوب صفه و بفاصله از آن آثار و بقایای کوشک ها و بناهایی ساخته شده از سنگ و خشت که توسط دیواری سنگی احاطه شده بود بصورت وسیع و کنار هم بچشم میخورد که احتمالا" به دستور خشایارشاه کار ساختمانی آن آغاز گشته . فضای معماری در این جا شامل راهروها ، اتاق های جنبی ، ایوانها و کوشک هایی ایوان دار مسقف و ستوندار بوده که درگاههایی داشته  و بسیار زیبا و شکیل ساخته شده بودند در میان این بناها یک کوشک یا تالار چهار ستونی که به بلندی کاخ آپادانا ی تخت جمشید بوده و استخر سنگی موجود و پلکانهای خوش ساخت بنایی دیگر از همه چشمگیرتر مینمایند .  چنین مینماید که تبدیل این مکان به یک شهر باز که نمایشگر امنیت ، آرامش کشور باشد از همان سالهای اولیه صورت و توسط خشایارشاه آغاز گردیده و هدف از ساختن چنین مجموعه ای ایجاد محلی امن برای اقامت درباریان ، نجبا و سران عالی رتبه پارسی در ایام  حضور در تخت جمشید بوده . این بنا به موازات بناهای روی صفه ساخته شده و همگی چهارگوشه و دقیق و به اندازه نیاز طراحی و احداث شده اند و علاوه بر سنگ فرش و آجر فرش کردن مسیرها و کوچه های دارای این مجموعه یک سیستم دفع آب میباشد که از زیر کاخها و خیابانها عبور کرده .  در عالیترین بناهای برزن جنوبی کف تالارها و ایوانها و پلکانهای ورودی و ازاره بنا و پایه  ستونها که به شکل زنگوله ای بوده از سنگ و دیوارها از خشت و احیاناً آجر و قسمت های دیگر شامل ستونها و پوشش سقف از چوب و کاهگل بوده که پس از آتش سوزی اسکندر این قسمت هم مانند بناهای روی صفه بکلی تخریب گردیده اند و در خلال کاوشهای انجام گرفته مقادیری از اشیاء و اقلام مورد استفاده ساکنان یافت گردیده اند.